1. 1. Şumer-akkad leksik siyahıları: çoxdilli mühitdə yazının öyrənilməsi

Şumer-akkad leksik siyahıları sözlərin, işarələrin və ya söz qruplarının müəyyən ardıcıllıqla düzülmüş olduğu gil lövhələrdir. Siyahının növündən asılı olaraq, onlarda əşyaların tematik qrupları, peşələrin siyahıları, mixi tazı işarələrin yazı sistemləri, şumer sözləri və onların akkadca qarşılıqları yer almışdır.

Belə siyahılar minilliklər boyu mövcud olmuşdur. Onların funksiyaları zamanla dəyişmişdir: ilkin siyahılar yazı təcrübəsinin formalaşması və ötürülməsi ilə bağlı idisə, sonrakı leksik seriyalar katiblərin sistemli təhsilinin və ənənəvi biliklərin qorunmasının mühüm hissəsinə çevrilmişdir.

İkidilli siyahılar nə üçün lazım idi?

Şumer və akkad fərqli dillər idi, lakin hər ikisi mixi yazı ilə yazılırdı. Eyni işarənin bir neçə istifadəsi mövcud idi. Lakin, eyni işarənin şumer və akkad dillərində işarələrdən istifadə qaydaları xeyli fərqlənirdi. Buna görə mirzəlik, yalnız işarənin zahiri formasını yadda saxlamaqdan ibarət deyildi: onun konkretbu və ya digər dildəki işlənmə qaydasını da öyrənmək lazım idi.

E.ə. III minillikdə, akkad dövlətlərinin güclənməsi fonunda, akkad dili şumer dili ilə yanaşı geniş yayılmağa başladı. Sonralar şumer dili tədricən danışıq dili olmaqdan çıxdaraq yazılı, kult və elmi ənənələrdə istifadə olunmağa davam etdi. Nəticədə akkad­dilli mühitdə yaşayan katiblərə şumer mətnlərini oxumağı və üzü çıxarılmaqla köçürməyi öyrətmək zərurəti yarandı.

Vacib bir məqam budur ki, akkadca tərcümə mütləq lövhənin özündə yer almırdı. Qədim Babil dövrünün tədris praktikasında şumer sözləri şifahi izah edilə bilərdi, sonrakı siyahılarda isə, akkadca qarşılıqlar getdikcə daha çox yazılı şəkildə qeydə alınırdı. Buna görə də, konkret siyahıda tərcümənin olmaması tədris zamanı dil izahından istifadə edilmədiyi anlamına gəlmir.

Malku = Šarru: leksik məlumat kitabı və biliyin inzibati dəstəklənməsi

The Malku = Šarru seriyası səkkiz gil lövhədən ibarət, akkad dilinə aid leksik məlumat toplusudur.

Başlığın özü də xüsusi diqqətə layiqdir. Akkad dilində malku sözü šarru sözü ilə eyniləşdirilir və “kral” və ya “hökmdar” mənasını verir. M-L-K samit kökü digər sami dillərində də yaxın paralellərə malikdir: ərəb dilində malik (مَلِك), ivrit dilində meleḵ (מֶלֶךְ) və uqarit dilində mlk. Bütün bu hallarda həmin termin krallıq və hakimiyyət anlayışları ilə əlaqələndirilir.

Malku = Šarru adı nəyi ifadə edə bilərdi?

Leksik səviyyədə başlıq hökmdarı bildirən iki akkad terminini qarşılaşdırır. Bununla belə, bu formulun geniş leksik seriyanın ənənəvi adına çevrilməsi əlavə sual doğurur: bu, yalnız sözlər arasındakı semantik uyğunluğu deyil, məlumat kitabının yaradıldığı və istifadə edildiyi inzibati mühiti də əks etdirə bilərdimi?

İşin miqyasını da nəzərə alsaq, görərik ki, önümüzdə səkkiz lövhədə, sistemli şəkildə təşkil edilmiş leksik material vardır və silsilənin hazırlanması xeyli vaxt, peşəkar katib hazırlığı və mətnlərin üzü çıxarılmaqla köçürülməsi və qorunması üçün təşkilatlanmış proses tələb edir. Belə bir əsərin tək bir şəxsin fərdi fəaliyyəti ilə məhdudlaşması ağlasığmaz görünür.

Hökmdar inzibatçılığı ilə mümkün əlaqələr

Şübhəsiz ki, belə məlumat kitablarının tərtibi və yenidən hazırlanması maddi və təşkilati resurs tələb edir. Əvvəlcə məlumat bazası əldə olunmalı, katiblərin hazırlanması, məlumatı sistemləşdiriləsi, lövhələrin istehsalı, böyük həcmli mətnlərin köçürülməsi və yazılı biliklərin nəsillər arasında ötürülməsi müvafiq resurslara malik qurumlar tərəfindən dəstəktələb edir və heç bir halda fərdi təşəbbüs kimi qiymətlənləndirilə bilməz.

1

Belə leksik layihələrin saray inzibatçılığı da daxil olmaqla, iri institusional strukturlar tərəfindən dəstəkləndiyi fikrinə yönəldir. Hökmdar təsərrüfatı, imperiya iaretmə sistemi və maliyyə institutlarının düzgün fəaliyyəti, öz özlüyündə standart yazı və leksika tələb edir. Əks halda, qanun və qaydaların, inzibati protokolların nəinki icrası, ümumiyyətlə qavranılması təhlükə altında qalmış olardı. Başqa sözlə, yazılı biliklərin sistemləşdirilməsi dövlətin daha geniş inzibati infrastrukturunun bir hissəsidir.

2

Bu kontekstdə *Malku* və *Šarru* sözlərinin yanaşı işlənməsi xüsusilə maraq doğurur. Bu, seriyanın qeyd olunmuş adının, leksik sistemləşdirilməsi ilə, öndə qeyd etdiyimiz kimi - hakimiyyət strukturları arasında müəyyən bir əlaqəni əks etdirib-etdirmədiyi sualına bu dəfə də ortaya qoyur: lüğətdə hökmdar titulunun qeyd olunması, bizi bir daha əsərin inzibati sistemlə əlaqəsi fikrinə yönəldir.

Tədqiqat nəticəsi

Mesopotamiya leksik seriyalarına yalnız söz və qarşılıqlar toplusu kimi deyil, yazılı biliyi təsnif etmək, standartlaşdırmaq və ötürmək məqsədilə təşkil olunmuş fəaliyyətin nəticəsi kimi də baxılmalıdır. Onların miqyası, tematik strukturu və dəfələrlə köçürülməsi mətnlə peşəkar işin sabit ənənəsinin mövcudluğuna işarə edir.

Belə məlumat kitablarının yaradılması katiblərin təlim ehtiyaclarından deyil, yalnız standartlaşdırılmış biliyə daha intensiv inzibati tələbatdan qaynaqlanır. Bu halda leksik seriyalar yazı mədəniyyətini və inzibati strukturları dəstəkləyərək, eyni zamanda təhsil, məlumat və institusional funksiyalar yerinə yetiriridi.

Bu baxımdan, hökmdar himayəsi fərziyyəsini kifayət sanballı versiyadır. Bu fərziyyənin təsdiqinin gələcəkdə gil lövhələrin kolofonlarını, katiblər haqqında məlumatları, nüsxələrin arxiv mənşəyini və onların hazırlanma şəraitini daha ciddi araşdırılmasının gedişində əlavə sübutların ortaya çıxacağına əminəm.Malku = Šarru başlığı öz-özlüyündə kral sifarişini sübut etməsə də, əlimizdə olan faktların məcmusu, bizi qəti fikrə yönəldir.

Bu, təhsilin təşkili haqqında nə deyir?

Belə materialların mövcudluğu ən azı iki bacarığı fərqləndirmək zərurətinə işarə edir: dili bilmək və yazı ənənəsinə yiyələnmək. İnsan akkad dilində danışa, lakin şumer dilində mixi tazı ilə yazılmış mətni oxuya bilməyə bilərdi. Belə mətnlə işləmək xüsusi hazırlıq tələb edirdi.

Beləliklə, şumer-akkad siyahılarına şagirdin artıq bildiyi dili öyrənilən işarələr, sözlər və mətnlərlə əlaqələndirən tədris vasitələri kimi baxmaq olar. Onlar yazı bacarıqlarının nəsillər arasında ötürülməsinə kömək edir və gündəlik danışıqda artıq istifadə olunmayan dillə işləməyi dəstəkləyirdi.

Leksik siyahılar dəyişməz sənəd növü deyildi. Onların məzmunu və məqsədi dövrdən asılı idi: ilkin tematik siyahılar, Qədim Babil dövrünün məktəb tapşırıqları və sonrakı elmi leksik seriyalar müxtəlif funksiyalar daşıya bilərdi. Buna görə hər siyahı öz strukturu və konteksti nəzərə alınmaqla araşdırılmalıdır.

Əlavə araşdırma üçün mənbələr: Digital Corpus of Cuneiform Lexical Texts — Introduction: What is a Lexical List?; DCCLT — The Old Babylonian Period; DCCLT — Introduction to Cuneiform Sign Lists.

2. 2. Alakandan olan kitabələr: qrafik ənənələrin yanaşı mövcudluğu

Alakandan olan kitabələr Ərəbistan yarımadasında son antik dövrdə yazı praktikalarının öyrənilməsi baxımından maraqlıdır. Xüsusilə, Thamudic D kimi təyin olunan yazı forması Nabati-ərəb yazısı ilə müqayisə edilir. Bu müqayisə oxşar məzmunlu mesajların müxtəlif qrafik ənənələrdə necə qeydə alına bildiyini nəzərdən keçirməyə imkan verir.

Hər iki kitabədə oxşar ardıcıllıq təkrarlanır: şəxs adı, ardınca “oğlu” qohumluq termini və daha sonra başqa bir şəxsin adı. Məzmunu ilkin olaraq “Mən Klbw, Ksyr/Ksyrw-nun oğluyam” şəklində vermək olar. Ayrı-ayrı elementlərin yazılışı fərqlənir; bu da kitabələri qrafik formaları və dil materialının təqdim olunma üsullarını müqayisə etmək üçün faydalı edir.

Belə nümunələr yalnız dil tarixinin sübutları kimi əhəmiyyət daşımır. Onlar yazı prosesinin özünü də araşdırmağa imkan verir: hansı elementlər saxlanılır, hansılar fərqli şəkildə təqdim olunur və formulun eyni komponentləri nə dərəcədə ardıcıl ötürülür. Bu materiallarla işləyərkən orijinal kitabə, transliterasiya və şərh ayrı-ayrılıqda qeydə alınmalıdır ki, müşahidə olunan qrafik xüsusiyyətlər analitik oxunuşla qarışdırılmasın.

Əlavə yoxlama üçün yazı kataloqlarına və təsvirləri, transliterasiyaları, eləcə də tapıntı konteksti haqqında məlumatları təqdim edən nəşrlərə müraciət edin. OCIANA — Qədim Şimali Ərəbistan yazılarının onlayn korpusu kataloqu xüsusilə faydalıdır.

3. 3. Raqūş kitabəsi: Jaussen–Savignac 17

Jaussen–Savignac 17 kimi tanınan Raqūş kitabəsi indiki Səudiyyə Ərəbistanının ərazisində, əl-Hicr bölgəsində (Mədain Salih, qədim Hegra) aşkar edilmişdir. O, eramızın 267-ci ilinə aiddir və erkən ərəb yazısının ən mühüm tarixləndirilmiş abidələrindən biridir.

Kitabə Raqūş dəfni ilə əlaqəli mətndir. Nəşr edilmiş oxunuşa görə, mərhumun anası Raqūş üçün məzar düzəldildiyi bildirilir; daha sonra onun əl-Hicrdə Tammuz ayında vəfat etdiyi qeyd olunur və dəfni pozanlara və ya məzardan qanunsuz istifadə edənlərə qarşı lənətlər yer alır.

Tarix Bostra erasına aiddir: həmin eranın 162-ci ili eramızın 267-ci ilinə uyğun gəlir. Kitabə yazı tarixi üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki Nabati yazı ənənəsindən ərəb yazısının ilkin formalarına keçidi araşdırmağa kömək edən qrafik xüsusiyyətlər nümayiş etdirir.

Kitabənin təsnifatı tədqiqatçılar arasında müzakirə edilmişdir. Ədəbiyyatda o, Nabati, qarışıq Nabati-ərəb və ya arami arxaizmləri olan ərəb mətni kimi təsvir edilir. Healey və Smithin məqaləsində abidə ən qədim tarixləndirilmiş ərəb sənədi kimi təqdim olunur. Qrafik təhlil üçün tədqiqatçıların dāl, šīn və rāʾ hərflərində qeyd etdikləri diakritik nöqtələr xüsusilə əhəmiyyətlidir; šīn və rāʾ üzərində nöqtələr ardıcıl istifadə edilmir.

Əsas mətn və sağdakı qısa kitabə

Əsas üfüqi mətnlə yanaşı, onun sağ tərəfində şaquli yazılmış və Thamudic yazı ənənəsinə aid edilən qısa kitabə yerləşir. Bu məkan ayrılığı abidənin təsviri üçün vacibdir: əlavə kitabə əsas mətnin adi sətir ardıcıllığının bir hissəsi deyil, səthin ayrıca sahəsini tutur.

Kitabəni sənədləşdirərkən əsas mətnin sərhədləri, şaquli kitabənin mövqeyi və onların arasındakı boşluq ayrıca qeydə alınmalıdır. Bu parametrlər səthdəki bütün cızıqların vahid ardıcıllığa aid olduğunu əvvəlcədən fərz etmədən abidənin kompozisiyasını təsvir etməyə imkan verir.

Cızıqlar, intervallar və mətnlərin ayrılması

Kitabənin vizual təhlilində ən azı üç xüsusiyyət fərqləndirilməlidir: alətin qoyduğu cızığın eni; qonşu işarələr arasındakı məsafə; və ayrı-ayrı mətn hissələri arasındakı məsafə. Bunlar fərqli parametrlərdir və vahid ümumi “interval” anlayışı altında birləşdirilməməlidir.

• Cızığın eni birbaşa kəsik/cızıqla bağlıdır və alətdən, kəsiyin dərinliyindən, səthin vəziyyətindən və işarənin çəkilmə üsulundan asılı ola bilər.
• İşarələrarası məsafə bir işarədən digərinə qədər olan məsafəni təsvir edir və işarələrin sətir daxilində yerləşdirilməsini araşdırmağa kömək edir.
• Mətn hissələri arasındakı məsafə səthin ümumi təşkilinə aiddir; bu halda əsas mətnlə sağdakı qısa şaquli kitabənin məkan baxımından ayrılmasını nəzərdə tutur.

Əgər əsas mətnin və əlavə yazının cızıqları eninə və ya dərinliyinə görə fərqlənirsə, bu, təsvirin müşahidə edilə bilən xüsusiyyəti kimi qeydə alınmalıdır. Belə bir fərq öz-özlüyündə yazıların müxtəlif alətlərlə, müxtəlif vaxtlarda və ya müxtəlif şəxslər tərəfindən yaradıldığını sübut etmir. Bu nəticəyə gəlmək üçün bir neçə parametr müqayisə edilməlidir: cızıq uclarının forması, dərinlik, en, kəsişmələr və səthin vəziyyəti. Ölçmələr ideal halda kifayət qədər yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə və miqyasa malik təsvir əsasında aparılmalıdır. Cızığın enini yalnız məlum miqyası və ya etibarlı ölçü istinadı olan təsvir üzərində ölçmək mümkündür. Belə bir istinad olmadıqda, dəqiq qiymət göstərmək əvəzinə müqayisəli eni təsvir etmək daha doğrudur — məsələn, bir cızığın digərindən daha enli göründüyünü qeyd etmək.

Beləliklə, Raqūş kitabəsinin əhəmiyyəti yalnız onun tarixi və məzmunu ilə məhdudlaşmır. O, daş səthdə mətnin təşkilini, diakritik nöqtələrdən istifadəni və əsas mətnlə başqa qrafik ənənəyə aid əlavə kitabənin yanaşı mövcudluğunu araşdırmaq üçün də material verir.

Əsas nəşrlər: Raqush Inscription (Jaussen-Savignac 17); J. F. Healey, G. Rex Smith, “Jaussen-Savignac 17 — The Earliest Dated Arabic Document (A.D. 267),” Atlal, vol. 12, 1989, pp. 77–84. University of Manchester bibliographic record.

4. 4. Bu materialları nə birləşdirir?

Nəzərdən keçirilən abidələr tarix, məqsəd və mətnin hazırlanma üsulu baxımından fərqlənir. Şumer-akkad siyahıları əsasən yazı bacarıqlarının və dil biliklərinin ötürülməsi ilə bağlıdır. Alakan kitabələri formul və qrafik ənənələri müqayisə etməyə imkan verir. Raqūş kitabəsi isə daş səthdə mətnin strukturunu, diakritik işarələri və əlavə kitabənin məkan baxımından ayrılmasını araşdırmağa şərait yaradır.

Onların müqayisəsi tədqiqat suallarını formalaşdırmaq üçün faydalıdır. Hər bir halda maddi obyekt, müşahidə olunan qrafik forma, elementlərin düzülüşü, transliterasiya və şərh ayrı-ayrılıqda qeydə alına bilər. Bu, abidədə birbaşa görünənlərlə müqayisə əsasında bərpa edilənləri fərqləndirməyə kömək edir.

Belə mənbələrlə işləməyin ümumi prinsipi təsvir və ya orijinal obyektlə onun analitik təsviri arasındakı əlaqəni qorumaqdır. Transliterasiya və tərcümə faydalıdır, lakin abidənin özünün araşdırılmasını əvəz etmir: işarələrin formaları, qarşılıqlı yerləşməsi və onların necə hazırlanması nəzərə alınmalıdır.

1. Giriş

JSNab 17 yazısı, Rakuş epitafiyası kimi tanınan, Hicrədə (müasir Səudiyyə Ərəbistanının Məda'in Salih ərazisi) aşkar edilmiş dəfn mətnidir. Yazı eramızın 267-ci ilinə aid edilir və Nəbati yazısı ilə tərtib olunub. Yazının dili ərəb və arami dil elementlərinin qarışığını nümayiş etdirir. Bu, son antik dövrdə Şimal-Qərbi Ərəbistanın mürəkkəb dil mühitini əks etdirir.

Bu tədqiqatın əsas diqqət mərkəzində ənənəvi olaraq «Dünyanın Rəbbi» və ya «Əbədiyyətin Rəbbi» kimi tərcümə edilən mry ʿlmʾ ifadəsi dayanır. Bir sıra müasir tədqiqatlarda bu ifadə yəhudi tanrısının titulu kimi şərh edilir.

Lakin bir neçə fərqli sualı bir-birindən ayırmaq lazımdır:

• İfadənin leksik mənası nədir?
• O, dəfn yazısının kontekstində hansı funksiyanı yerinə yetirir?
• Yazının müəllifi hansı dini ənənəyə mənsub idi?
• Titulun özünün mənşəyini müəyyən etmək mümkündürmü?
• İfadənin yəhudi arami mətnlərində işlənməsi Rakuş yazısında məhz yəhudi tanrısının nəzərdə tutulduğunu sübut edirmi?

Bu məqalə alternativ tərcümə üçün qəti nəticə irəli sürmür. Məqsədi ənənəvi şərhə şübhə ilə yanaşmaq üçün linqvistik və tarixi əsasları göstərmək, həmçinin fərqli dini-tarixi kontekstin mümkünlüyünü nəzərdən keçirməkdir.

2. Yazının transkripsiyası

Aşağıda JSNab 17 mətninin geniş yayılmış latın transliterasiyası təqdim olunur:

Mətn Rakuşun, ʿAbdmanatunun qızının dəfni üçün qəbir hazırlanmasını təsvir edən və onun məzarının dincliyini pozanlara qarşı lənət ehtiva edən dəfn yazısı kimi oxunur.

Transliterasiya və ayrı-ayrı sözlərin şərhi nəşrlərdə fərqlənir. Xüsusilə vacib məqam budur ki, yazının özündə tanrını konkret bir ilahi varlıqla birmənalı şəkildə eyniləşdirməyə imkan verən formada ad çəkilmir.

3. Tərcümə

Geniş yayılmış tərcümələrdən birində mətn aşağıdakı kimi verilir:

Bu, Ḥaritatın oğlu Kaʿbunun anası, ʿAbdmanatunun qızı Rakuş üçün düzəltdiyi qəbirdir. O, Hicrədə yüz altmış ikinci ildə, Tammuz ayında vəfat etdi.

Qoy mry ʿlmʾ bu qəbri dəyişdirənə və ya açana — onun nəslindən olanlar istisna olmaqla — lənət etsin. Qoy o, qəbirdə [başqasını] dəfn edənə və [cəsədi] oradan çıxarana da lənət etsin.

Ənənəvi tərcümədə mry ʿlmʾ ifadəsi «Dünyanın Rəbbi» və ya «Əbədiyyətin Rəbbi» kimi verilir.

Lakin məhz bu element ayrıca təhlil tələb edir.

4. mry ʿlmʾ ifadəsi: mübahisəli məsələ

Ənənəvi oxunuş mry ʿlmʾ ifadəsinin yəhudi mühitində işlənən arami dini titulları ilə müqayisəsinə əsaslanır.

Xüsusilə tədqiqatçılar sonrakı mətnlərdə yəhudi tanrısına aid edilən arami ifadələri ilə paralelləri qeyd edirlər.

Lakin burada iki iddianı bir-birindən ayırmaq lazımdır:

1. İfadə və ya ona yaxın bir titul yəhudi arami mətnlərində işlənmişdir.
2. Rakuş yazısında bu ifadə ilə göstərilən tanrı ilkin olaraq və yalnız yəhudi dini ənənəsinə mənsub olmuşdur.

Birinci iddia müqayisəli materiallarla təsdiqlənə bilər.

İkinci iddia isə birincidən avtomatik olaraq irəli gəlmir.

Titulun müəyyən dini mühitdə işlənməsi öz-özlüyündə onun və ya tanrının ilkin mənşəyini müəyyən etməyə imkan vermir. Eyni titul başqa dini mühitlərdən götürülə, yenidən şərh oluna və ya müxtəlif dini kontekstlərdə işlədilə bilər.

Üstəlik, Rakuş yazısında Yahve adına və ya lənətin ünvanlandığı şəxsi birmənalı şəkildə müəyyən etməyə imkan verən başqa bir ada birbaşa istinad yoxdur.

Beləliklə, mry ʿlmʾ ifadəsinin yəhudi tanrısı ilə eyniləşdirilməsi mətnin özündə tanrının birbaşa adlandırılması deyil, şərhdir.

5. Semit kökləri və mümkün oxunuş variantları

5.1. mry

mry forması «ağa», «hökmran», «sahib» mənalarını daşıyan arami mār / mārē formaları ilə müqayisə edilir.

Bu məna arami dil ənənəsində yaxşı məlumdur.

Lakin «ağa» leksik mənasının mövcudluğu bu formanın mütləq konkret bir tanrının adı və ya titulu olduğunu müəyyən etmir.

Kontekstdən asılı olaraq belə formalar aşağıdakı mənaları ifadə edə bilər:

• ağa və ya sahib;
• hakimiyyət sahibi olan şəxs;
• nüfuzlu şəxsiyyət;
• ilahi hökmdar.

Bu tədqiqat çərçivəsində Rakuş yazısında mry formasının daha lokal və ya funksional məna daşıya biləcəyi məsələsi nəzərdən keçirilir.

Məsələn, müəyyən dini-hüquqi mühitdə bu termin qəbrin qorunması, qaydanın təmin edilməsi və ya sanksiyanın icrası ilə bağlı nüfuzlu bir fiquru ifadə etmiş ola bilərmi?

Bu ehtimal sübut edilməyib, lakin araşdırılmağa layiqdir.

5.2. ʿlmʾ

ʿlmʾ elementi adətən «dünya», «əsr», «əbədiyyət» mənalarını daşıyan arami ʿālmā və ivrit ʿolām formaları ilə müqayisə edilir.

«Dünyanın Rəbbi» və ya «Əbədiyyətin Rəbbi» ənənəvi tərcüməsi məhz bu müqayisəyə əsaslanır.

Lakin burada da konteksti nəzərə almaq lazımdır.

İki elementin birləşməsi mütləq sabit teoloji titul kimi şərh edilməməlidir. Onun mənası konkret yazıdakı qrammatika, sintaksis və ifadənin funksiyası nəzərə alınmaqla yoxlanılmalıdır.

5.3. lʿn

lʿn forması adətən «lənətləmək» kimi tərcümə edilir və yazıda pozuntuya qarşı sanksiya funksiyasını yerinə yetirir.

Lakin «lənətləmək» leksik mənası qəbul edilsə belə, bir sual açıq qalır:

Dəfn yazılarında lənət qəbrin təhqir olunmasına, nəslin hüquqlarının pozulmasına və ya insan qalıqlarının qanunsuz şəkildə yerindən çıxarılmasına qarşı yönəlmiş qoruyucu formulun bir hissəsi ola bilər.

Bu isə müəllifin dini mənsubiyyətini mütləq müəyyən etməyə imkan vermir.

6. Mümkün alternativ kontekst: dini və linqvistik uyğunlaşma

Tədqiqat çərçivəsində nəzərdən keçirilən fərziyyələrdən biri budur ki, mry ʿlmʾ ifadəsi müəyyən yəhudi arami mətnlərində işlənməzdən əvvəl yerli dini mühitdə mövcud olmuş ola bilər.

Bu halda bir neçə tarixi ssenari mümkündür:

• yerli tanrı yeni titul əldə etmişdir;
• yerli dini formula başqa bir icma tərəfindən mənimsənilmişdir;
• titul yeni dini mühitdə yenidən şərh edilmişdir;
• eyni formula müxtəlif icmalar tərəfindən istifadə edilmiş, lakin mütləq eyni tanrını ifadə etməmişdir.

Bu, ifadənin mənşəyi haqqında sübut edilmiş iddia deyil. Bu, yerli yazılar, ilahi adlar və tarixi məlumatlarla müqayisə tələb edən alternativ modeldir.

Hicrənin və Şimal-Qərbi Ərəbistanın dini mühiti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada müxtəlif yerli kultlar mövcud olmuş, arami və ərəb dilli qruplar arasında linqvistik və mədəni əlaqələr intensiv xarakter daşımışdır.

7. Ayinlərin yenidən şərh edilməsi və dini ənənələrə daxil edilməsi ilə bağlı tarixi nümunələr

Dinlər tarixi göstərir ki, ayin və bayramlar dəyişə, yeni izahlar əldə edə və sonrakı dini sistemlərə daxil edilə bilər.

Aşağıda verilən nümunələr Rakuş yazısı ilə konkret əlaqəni sübut etmir, lakin belə bir prosesin tarixən mümkün olduğunu nümayiş etdirir.

7.1. Məhsul bayramları və onların Çıxış tarixi ilə əlaqələndirilməsi

Qədim İsrail bayramları ilə bağlı tədqiqatlar göstərir ki, onların bir çoxu kənd təsərrüfatı dövrləri ilə əlaqəli olmuşdur.

Pesax, Şavuot və Sukot bayramları mövsümi və aqrar hadisələrlə bağlıdır.

Sonralar bu bayramlar İsrail xalqının tarixi ilə əlaqəli izahlar əldə etmişdir:

• Pesax Misirdən Çıxış hadisəsi ilə əlaqələndirilmişdir.
• Mayasız çörək bayramı israillilərin Misirdən tələsik çıxması ilə izah edilmişdir.
• Sukot israillilərin səhrada yaşaması ilə əlaqələndirilmişdir.
• Sonrakı ravvin ənənəsində Şavuot Tövratın verilməsi ilə əlaqələndirilmişdir.

Bu proses ayinin qorunub saxlanıla, lakin onun izahının və dini əhəmiyyətinin dəyişə biləcəyini göstərir.

7.2. Sukot

Sukot payız məhsul yığımı və kənd təsərrüfatı mühitində istifadə edilən müvəqqəti yaşayış yerləri ilə əlaqəlidir.

Bibliya ənənəsində bayram israillilərin səhrada yaşaması ilə əlaqəli şəkildə izah edilir.

Beləliklə, mövsümi bayram tarixi-dini izah əldə edir.

7.3. Şavuot

Şavuot məhsul bayramı və ilk meyvələrlə əlaqəlidir.

Sonrakı yəhudi ənənəsində bu bayram Tövratın verilməsini qeyd edən bayrama çevrilir.

Bu nümunə xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki bayramın sonrakı dini mənasının onun ilkin funksiyası ilə mütləq üst-üstə düşmədiyini göstərir.

7.4. Purim

Purim Tövrata daxil olmayan Ester kitabında təsvir edilir.

Bayram Fars imperiyasında yəhudilərin xilas olması hadisəsi ilə əlaqəlidir və yəhudi təqvimində müstəqil yer əldə etmişdir.

Bu, dini ənənənin Tövratın ilkin əmrlər toplusuna daxil olmayan bayramları da əhatə edə bildiyini göstərir.

7.5. Hanuka

Hanuka Makkabilər dövrünün hadisələri və İkinci Məbədin yenidən təqdis edilməsi ilə əlaqəlidir.

Bu bayram da Tövratda əmr edilmir.

Onun yəhudi təqviminə daxil edilməsi dini ənənənin Tövratın əsas mətnləri tamamlandıqdan sonra da inkişaf etməyə davam etdiyini göstərir.

7.6. Ritual təfərrüatların inkişafı

Tövrata əsaslanan bayramlarda belə bir çox konkret ritual təfərrüatlar sonrakı dövrlərdə inkişaf etmişdir.

Ravvin ənənəsi yalnız əmrləri qoruyub saxlamamış, həmçinin onları izah etmiş, dəqiqləşdirmiş və tənzimləmişdir.

Bu səbəbdən dini adətlərin tarixi «mətndə əmr — dəyişməz icra» kimi sadə sxemdən daha mürəkkəb ola bilər.

8. Bu nümunələr nəyə işarə edə bilər?

Yuxarıda verilən nümunələr dini ənənənin bir neçə ardıcıl prosesi əhatə edə biləcəyini göstərir:

1. Yerli və ya mövsümi adətin mövcudluğu.
2. Onun müəyyən bir icmada qorunub saxlanması.
3. Yeni dini izahın meydana çıxması.
4. Adətin daha geniş ənənəyə daxil edilməsi.
5. Yeni mənanın mətnlərdə və ayinlərdə möhkəmlənməsi.

Lakin bu, hər bir dini bayramın və ya titulun mütləq belə şəkildə meydana gəldiyi demək deyil.

Rakuş yazısı ilə bağlı aşağıdakı məsələlər ayrıca müəyyən edilməlidir:

• mry ʿlmʾ ifadəsi ilə əlaqəli yerli kultun mövcud olub-olmaması;
• yerli mühitdə bu ifadəni ehtiva edən başqa yazıların olub-olmaması;
• ifadənin müxtəlif dini icmalarda necə işlənməsi;
• onun yenidən şərh edilməsi və ya başqa mühitdən götürülməsi ilə bağlı sübutların olub-olmaması.

9. «Bəs əgər?» fərziyyəsi

Tədqiqat çərçivəsində aşağıdakı sualın nəzərdən keçirilməsi təklif olunur:

Belə bir fərziyyə Şimal-Qərbi Ərəbistanda yəhudi icmalarının mövcud olması ehtimalına zidd deyil.

Bu, sadəcə dini əlaqələrin yalnız bir istiqamətdə deyil, qarşılıqlı şəkildə baş vermiş ola biləcəyini irəli sürür.

Dini borclanma, uyğunlaşma və ya sinkretizm ehtimalı müstəqil araşdırma tələb edən tarixi məsələ kimi nəzərdən keçirilməlidir.

10. Nəticə

Rakuş yazısı Şimal-Qərbi Ərəbistanın dil və dini tarixi baxımından mühüm abidədir.

mry ʿlmʾ ifadəsinin yəhudi tanrısının titulu kimi ənənəvi şərhi yəhudi arami mətnləri ilə müqayisəyə əsaslanır.

Lakin bu müqayisə konkret yazıda titulun ilkin mənşəyinin və ya tanrının dini mənsubiyyətinin qəti sübutu kimi avtomatik qəbul edilməməlidir.

Aşağıdakı amillər nəzərə alınmalıdır:

• mətnin linqvistik heterogenliyi;
• yerli dini kontekst;
• titulların borclanması və yenidən şərh edilməsi ehtimalı;
• dini ənənələrin formalaşmasının tarixi prosesləri;
• ifadənin ilkin mənası ilə sonrakı istifadəsi arasındakı fərq.

Bu tədqiqatın müəllifi alternativ oxunuşun artıq sübut edildiyini iddia etmir.

Tədqiqatın məqsədi ənənəvi şərhin tənqidi yenidən nəzərdən keçirilməyə layiq olduğunu və mövcud məlumatların onun qəti nəticə olması barədə əsaslı şübhə yaratdığını göstərməkdir.

Məhz buna görə Rakuş yazısı yalnız sonrakı dini ənənələr çərçivəsində deyil, həm də özünün dil, mədəniyyət və dini mühiti kontekstində əlavə araşdırma tələb edir.

Sonrakı araşdırmalar üçün əsas mənbələr

• Healey, J. F. & Smith, G. Jaussen-Savignac 17 – The Earliest Dated Arabic Document (A.D. 267). Atlal, 1989.
• Al-Jallad, A. A Paleo-Arabic inscription on a route north of Ṭāʾif. 2022.
• Farber, Z. I. Israelite Festivals: From Cyclical Time Celebrations to Linear Time Commemorations. Religions, 2019.
• Bakhos, C. Ancient Jewish Festivals. Posen Library.
• Nehmé, L. The Digital Corpus of Nabataean and Developing Arabic Inscriptions (DiCoNab).