Yazının tarixi insan şüurunun informasiyanı qeydə almaq, təşkil etmək və ötürmək qabiliyyətinin inkişafı ilə sıx bağlıdır. Piktoqrafik təsvirlərdən heca işarələrinə və əlifba sistemlərinə qədər uzanan bu proses yazının yalnız hesablama və uçot vasitəsi olmaqdan çıxaraq dilin, hüququn, idarəetmənin və mədəniyyətin ifadə vasitəsinə çevrilməsini göstərir.

Yazının erkən inkişaf mərhələlərindən biri Mesopotamiyada, xüsusilə Şumer mühitində formalaşmış hesablama və qeydiyyat sistemləri ilə bağlıdır. Sonralar burada mixi yazı kimi tanınan mürəkkəb yazı sistemi inkişaf etdi. Bu sistemin yaranmasını və dəyişməsini anlamaq üçün yazıdan əvvəl istifadə edilən maddi hesablama vasitələrinə nəzər salmaq lazımdır.

1. Maddi hesablama vasitələrindən yazılı işarələrə

Yaxın Şərqdə təxminən e.ə. VIII–IV minilliklərdə müxtəlif formalı gil fiqurlardan — tokenlərdən — təsərrüfat uçotunda istifadə edilirdi. Bu fiqurların forması və sayı müəyyən malları və ya miqdarları ifadə edə bilirdi. Onların dəqiq mənası isə istifadə olunduqları yerə və kontekstə görə dəyişirdi.

Tokenlər maddi obyektlərlə əlaqəli, üçölçülü hesablama vasitələri idi. Onların əsas funksiyası informasiyanı say və forma vasitəsilə qeydə almaq idi. Bu mərhələdə tokenlərin özləri danışıq dilinin tam yazılı ifadəsini yaratmırdı; onların əsas məqsədi təsərrüfat əməliyyatlarını izləmək idi.

Bəzi hallarda tokenlər gil örtüklərin — içərisində tokenlər saxlanılan boş gil kürələrin — daxilinə yerləşdirilirdi. Bu üsul qeydə alınmış miqdarları qorumağa kömək edirdi. Daha sonra gil örtüklərin səthinə tokenlərin formalarını əks etdirən izlər vurulmağa başlandı. Beləliklə, informasiyanın bir hissəsini onu təmsil edən əşyaları açmadan da görmək mümkün oldu.

Sonrakı mərhələlərdə gil üzərindəki izlər müstəqil işarələr kimi istifadə olunmağa başladı. Bu dəyişiklik maddi obyektlə onun təsviri arasındakı əlaqənin yeni formaya keçməsini göstərirdi: informasiyanı artıq yalnız əşyanın özü deyil, onun səthdəki işarəsi də daşıya bilirdi.

2. Piktoqrafiyadan dilin yazılı ifadəsinə

E.ə. IV minilliyin sonlarında Mesopotamiyada gil lövhələr üzərində yazı sistemləri inkişaf edirdi. Erkən işarələrin bir qismi əşyaları, məhsulları və fəaliyyətləri təsvir edən piktoqrafik formalarla əlaqəli idi. Zaman keçdikcə bu işarələrin istifadəsi genişləndi və yazı yalnız konkret obyektləri qeydə almaqla məhdudlaşmadı.

Yazının inkişafında mühüm dəyişikliklərdən biri işarələrdən danışıq dilinin elementlərini ifadə etmək üçün istifadə edilməyə başlanması idi. Xüsusilə şəxs adlarının və başqa sözlərin yazılması zamanı işarə ilə onun ifadə etdiyi söz arasındakı əlaqə yeni funksiyalar qazana bilirdi.

Bu prosesin mühüm üsullarından biri rebus prinsipidir. Rebus prinsipində işarə yalnız təsvir etdiyi obyektə görə deyil, həmin obyektin adının səslənməsinə görə də istifadə edilə bilər. Beləliklə, işarənin fonetik dəyəri onun ilkin təsviri mənasından ayrılaraq başqa sözlərin yazılmasına xidmət edə bilərdi.

Bu dəyişiklik yazının konkret təsvirlərdən daha abstrakt dil işarələrinə doğru inkişafında mühüm rol oynadı. Bununla belə, piktoqrafik, loqoqrafik və fonetik istifadələr bir-birini tamamilə əvəz edən mərhələlər deyildi; onlar uzun müddət eyni yazı sistemi daxilində yanaşı mövcud ola bilirdi.

3. Şumer mixi yazısı və akkad dili

E.ə. III minillikdə Şumer yazısı çoxsaylı işarələrdən ibarət mürəkkəb sistemə çevrilmişdi. Bu sistemdə müəyyən işarələr bütöv sözləri və ya anlayışları, digərləri isə hecaları ifadə edə bilirdi. İşarələrin konkret oxunuşu onların funksiyasından və mətnin kontekstindən asılı idi.

Mixi yazı yalnız bir işarənin bir səsə uyğun gəldiyi sadə əlifba sistemi deyildi. Burada loqoqrafik və heca əsaslı istifadələr yanaşı mövcud idi. Buna görə də eyni işarə müxtəlif sözlərdə və kontekstlərdə fərqli oxunuşlara malik ola bilirdi.

Akkadlar Şumer yazı ənənəsini mənimsəyərək onu öz dillərinə uyğunlaşdırdılar. Şumer işarələrinin bir qismi akkad dilində müvafiq sözləri ifadə edən loqoqramlar kimi istifadə olunurdu. Məsələn, Şumer dilində qoyun mənasını verən UDU işarəsi akkad mətnlərində qoyun mənalı immerum sözü ilə əlaqələndirilə bilərdi. Belə hallarda işarənin yazılı forması ilə onun akkad dilində oxunuşu arasında birbaşa fonetik uyğunluq olmaya bilərdi.

Mixi yazının bu xüsusiyyəti onun oxunuşunu mürəkkəbləşdirirdi. İşarələr müxtəlif sözləri, hecaları və dil vahidlərini ifadə edə bildiyindən, mətnin düzgün oxunması üçün yazı ənənəsini, dilin quruluşunu və konteksti nəzərə almaq lazım gəlirdi.

4. Mixi işarələrin abstraktlaşması

Mixi yazının səciyyəvi xüsusiyyəti gil lövhənin səthinə ucu paz formasında olan yazı aləti ilə basılaraq yaradılan işarələrdir. Erkən yazı formalarında təsviri xüsusiyyətlər daha aydın görünə bilirdi. Zaman keçdikcə işarələrin formaları dəyişdi və onların görünüşü getdikcə daha çox pazşəkilli izlərin standartlaşdırılmış birləşmələrinə əsaslandı.

Bu dəyişiklik yazı işarələrinin ilkin təsviri formalarından uzaqlaşaraq daha sabit qrafik quruluşa keçməsini göstərir. İşarənin tanınması artıq yalnız onun təsvir etdiyi obyektə bənzəməsindən deyil, pazların sayı, istiqaməti və düzülüşü kimi qrafik xüsusiyyətlərdən də asılı idi.

Bu prosesi informasiyanın kodlaşdırılmasının dəyişməsi kimi təsvir etmək mümkündür: əvvəlcə işarənin təsviri xüsusiyyətləri daha aydın görünürdüsə, sonrakı mərhələlərdə standartlaşdırılmış qrafik quruluş və yazı ənənəsi daha böyük əhəmiyyət qazandı. Bununla belə, mixi yazının inkişafı vahid və bütün bölgələrdə eyni sürətlə baş verən xətti proses deyildi.

5. Proto-Sinay yazısı və əlifba prinsipinin inkişafı

Mesopotamiyada mürəkkəb mixi yazı ənənəsi inkişaf edərkən, Şərqi Aralıq dənizi və Sinay bölgələrində başqa yazı ənənələri də formalaşırdı. Bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri adətən e.ə. II minilliyin əvvəllərinə aid edilən proto-Sinay yazısıdır. Bu yazı sistemi Misir heroqlifləri ilə əlaqəli işarə formalarından istifadə edərək fərqli fonetik prinsipə əsaslanan yeni yazı ənənəsinin yaranmasını göstərir.

Əlifba prinsipinin əsas xüsusiyyəti işarələrin bütöv sözləri və ya hecaları deyil, əsasən ayrı-ayrı samit səsləri ifadə etməsidir. Erkən samit əlifbalarında işarələrin bir qismi akrofonik prinsip əsasında izah olunur: işarənin adı ilə əlaqəli sözün ilk samit səsi həmin işarənin fonetik dəyəri kimi istifadə edilir.

Məsələn, qədim semit dillərində “ev” mənalı bayt sözü ilə əlaqəli işarənin /b/ samitini ifadə etməsi bu prinsipə nümunədir. Burada əsas dəyişiklik mövcud işarənin formasını sadəcə saxlamaq deyil, ondan yeni fonetik funksiyada istifadə etməkdir.

Proto-Sinay yazısının mənşəyi və ayrı-ayrı işarələrin dəqiq oxunuşu barədə bəzi məsələlər hələ də müzakirə olunur. Buna görə də bu yazını sonrakı bütün əlifbaların tam formalaşmış və dəyişməz başlanğıcı kimi deyil, əlifba prinsipinin erkən inkişaf mərhələlərindən biri kimi təqdim etmək daha dəqiqdir.

6. Finikiya əlifbası və yazının yayılması

Sonrakı əsrlərdə Levant bölgəsində samit əlifbası ənənələri inkişaf etdi. Finikiya əlifbası bu ənənələrin ən mühüm nümunələrindən biridir. O, əsasən 22 samit işarəsindən ibarət idi və geniş coğrafiyada istifadə olunurdu.

Mixi yazı ilə müqayisədə belə bir əlifbanın öyrənilməsi üçün daha az sayda əsas işarəni mənimsəmək kifayət edirdi. Bununla belə, yazının öyrənilməsinin asanlığı yalnız işarələrin sayından asılı deyildi; savadlılıq səviyyəsinə təhsil, yazı materialları, sosial şərait və yazının istifadə məqsədləri də təsir göstərirdi.

Finikiya əlifbası sonrakı yazı ənənələrinin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərdi. Yunan əlifbası bu ənənədən uyğunlaşdırılmış, daha sonra isə yunan yazısı ilə əlaqəli ənənələr latın əlifbasının inkişafında rol oynamışdır. Arami əlifbası da müxtəlif regional yazı sistemlərinin, o cümlədən İbrani yazı ənənəsinin inkişafına təsir göstərmişdir.

Beləliklə, yazının tarixi sadə işarələrdən mürəkkəb işarələrə və oradan əlifbaya doğru dəyişməz bir xətt üzrə hərəkət etməmişdir. Müxtəlif bölgələrdə fərqli sistemlər yaranmış, bir-birinə təsir etmiş və yeni məqsədlərə uyğunlaşdırılmışdır. Bu tarixi prosesin əsas xüsusiyyətlərindən biri informasiyanın qrafik işarələrlə ifadə olunması üsullarının davamlı şəkildə dəyişməsidir.

Yazıdan əvvəl: hesablama fiqurları və gil lövhələr

Yazının yaranmasını anlamaq üçün əvvəlcə bir-birindən fərqləndirilməli olan bir neçə arxeoloji termini izah edək.

Hesablama fiqurları (ing. tokens) — qədim Yaxın Şərqdə təsərrüfat uçotu və miqdarların qeydə alınması üçün istifadə edilmiş kiçik, müxtəlif formalı əşyalardır. Onların bir qismi gildən hazırlanırdı. Forma, ölçü və kontekst bu əşyaların mümkün funksiyalarını müəyyənləşdirmək üçün əsas göstəricilərdir. Lakin hər bir fiqurun konkret hansı məhsulu və ya miqdarı ifadə etdiyini yalnız formasına əsasən müəyyən etmək olmaz.

Gil lövhə tuppu — üzərində işarələr, rəqəmlər və ya mətn qeydə alınan yastı gil səthdir. Mesopotamiyada gil lövhələr təsərrüfat uçotundan tutmuş hüquqi və ədəbi mətnlərə qədər müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunurdu.

Gil sandıq bulla — bəzi hallarda hesablama fiqurlarını daxilində saxlamaq üçün hazırlanmış içiboş gil qabıqdır. Belə örtüklərin xarici səthində onların daxilindəki fiqurların formasını əks etdirən izlərə də rast gəlinir. Bu izlər daxildə saxlanılan məlumatın xaricdən görünməsinə imkan verirdi.

Bu üç anlayış eyni şeyi ifadə etmir: hesablama fiquru maddi hesablama vasitəsi, gil lövhə yazı və qeydiyyat səthi, gil örtük isə müəyyən əşyaları daxilində saxlamaq üçün istifadə edilən qabıqdır. Onların tarixi əlaqəsini araşdırmaq yazının yaranması ilə bağlı mühüm sualları anlamağa kömək edir.

Akkad sivilizasiyasının tarixi, bir neçə əsr ərzində yüksəlişini göstərən, ancaq sonra aniden bir şəkildə çöküşünü yaşayıb itkiyini göstərən bir dram kimi təsvir oluna bilər. Tarixən, Akkad İmparatorluğu (2300-2200 BC) dünyanın ilk imperializm modeli kimi

qeydə alınır və təxminən 30.000 kvadrat kilometr ərazini əhatə edirdi . İmparatorluğun yüksəlişi, sənaye, ticarət və bir sıra xüsusiyyətləri olan bir administrativ sistemin mövcudluğuna əsaslanırdı . Amma bu böyük imperium, təxminən 4200 il

əvvəl, səkkiz yüz ilə yaxın bir hökumatdan sonra, aniden bir şəkildə dağıldı 25 . Bu

çöküşün səbəbi hələ də mübahisəlidir, amma bir çox tədqiqatçı bu hadisəni bir fəlakətlə əlaqələndirirlər. Bu fəlakətin ən maraqlı nəticələrindən biri, Akkad arxivlərinin qəribə şəkildə salamat qalmasıdır. Gil qiymətli və nadir bir resursdur. Xüsusilə, bu arxivlərin yüklənib getdiyi zamankı mədəniyyətdə, gil lövhələrin yenidən istifadə olunması,

onların emal edilməsi və ya yandırılması gözlənilən bir hadisə idi 24 . Amma arxeoloji

tapıntılar, bu arxivlərin, sanki zamanın buzda tutulmuş kimi, tamamilə toxunulmamış qalması haqqında danışır.

Bu arxeoloji fakt, bir neçə suala səbəb olur. Əgər Akkad sivilizasiyası adi bir şəkildə miqrasiya və ya fəth nəticəsində dağıldısa, bu arxivlər niyə saxlanılmışdır? Bu sorğu, Akkad arxivlərinin toxunulmazlığına dair bir "hipotez" yaratmağa səbəb olur. Bu hipotez, Akkad arxivlərinin qorunması ilə bağlı arxeoloji "qeyri-mümkünlüyü" qeyd edir. Gil lövhələrinin emal edilməsi, yandırılması və ya yenidən istifadə olunması gözlənilən bir

hadisə idi 24 . Bu, onların hələ də arxivlərdə saxlanılmasının, normal bir dağılış

prosesinin xaricində baş verən bir hadisənin nəticəsi olduğunu göstərir. Bu hadisənin bir neçə qatı olaraq təsvir edilə bilər. Bir çox tədqiqatçılar bu hadisəni bir "fəlakət" kimi qəbul edirlər. Bu fəlakətin ən populyar nəzəriyyələrindən biri, böyük bir iqlim dəyişikliyinin, xüsusilə də "megaquruşağı"nın (4.2 ka BP Megadrought) rol oynadığıdır

. Bu kuruşaq, 2200-1900 BC arasında baş vermiş və bütün bölgənin iqlimini dəyişmişdir . Bu iqlim dəyişikliyi, bitki örtüyünün qurumasına, torpaqların bağlanmasına və nəticədə fəsadlara səbəb olmuşdur. Bu, Akkad İmparatorluğunun

əsasını təşkil edən kəndrançılıq bazasını çökərək, ekoloji kollapsa səbəb olub 6 25 . Bu, sivilizasiyanın dağılmasına səbəb olmuşdur.

Digər bir tezliklə qeyd olunan fəlakət hipotezi, regiona bir asteroid və ya böyük meteorit düşməsidir . Bu hadisə, sivilizasiyanın dağılmasına səbəb olan direkt fəlakət kimi təsvir oluna bilər. Bu hipotez, Akkad arxivlərinin toxunulmazlığını izah etmək üçün bir

neçə əsas məntiqi ipucunu təqdim edir. Fəlakətin baş verməsi, sivilizasiyanın normal

işləməsini dayandırdı. İnsanlar, gil lövhələrini emal etmək və ya yandırmaq üçün zaman və enerji yox idi. Beləliklə, arxivlər, onların normal işləməsindən kənarda bir anda dondurulmuş kimi qalıb. Bu, bir neçə yerde eyni "ani görüntü" fenomeninin olduğunu göstərir. Məsələn, Ebla şəhərinin arxivləri, şəhərin yanması və tikintilərinin toplanması

nəticəsində qorunmuşdur 14 15 . Ugarit şəhərinin arxivləri də, şəhərin məhv edilməsi və

binanın dağılması nəticəsində qorunmuşdur 16 . Bu, bir neçə yerde eyni "snapshot"

fenomeninin olduğunu göstərir və Akkad hadisəsini daha geniş bir coğrafi və tarixi kontekstdə yerləşdirir. Bu, oxucuya "burada bir sıra standartlaşdırılmış təbii hadisəniz var" hissini verir. Bu fəlakət, sadəcə bir dağılış hadisəsi deyil, bir "konservasiya" prosesi kimi işləyib. Biz bu arxivləri oxuduqda, təkamülün bir qədər təsviri görürük. Lakin, bu, sistemin son halı deyil, onun qəza anındakı "snapshot" (ani görüntüsüdür). Bu, nə deməkdir? Belə bir "snapshot" təkamülün mənasını necə dəyişdirir? Yazının bu "sürətli" təkamülü, bizə insan şüurunun necə inkişaf etdiyini nə qədər doğrudan göstərir? Bu suallar, oxucunu düşünməyə təşviq edir.

Keçmişdən Gələn Səslər: Orfoqrafik 'Tapmacalar' və Digər Sırrlar

Qədim mətnlərin oxunması, sadəcə bir dilin tərcüməsi deyil, daha çox bir "tapmaca" həll etmək kimi təsir edir. Bu tapmacalar, sadəcə səsli oxunuşlarla deyil, daha çox yazının forması, strukturu və istifadə olunduğu kontekst ilə bağlıdır. Ölü dəniz əlyazmaları (ÖDƏ) və erkən Kufi/Hicazi əlyazmaları kimi artefaktlar, bu tapmacaların ən maraqlı nümunələridir. Bu mətnlər, sonrakı standartlaşdırılmış versiyalardan fərqli olan orfoqrafik xüsusiyyətlərə malikdir və akademik dairələrdə həll olunmamış sorğular

yaradır . Bu xüsusiyyətlər, sadəcə texniki səhvlər və ya səssizliklər deyil, daha çox itirilmiş və ya dəyişdirilmiş ilkin strukturun əlamətləri kimi təqdim olunur. Bu, oxucuda "Burada nə isə başqa cür idi" hissini yaradır.

Qədim dövrlərin ən böyük sirrlərindən biri olan mixi yazıların açılması alman filoloqu Georg Fridrix Qrotefendin (1775–1853) adı ilə bağlıdır. O, heç bir köməkçi vəsait olmadan, sadəcə məntiqi təhlil sayəsində qədim fars mixi yazılarının şifrəsini qıran ilk alim olmuşdur.

Tarixi mərc: Mixi yazının sirri necə açıldı?

1802-ci ildə gənc gimnaziya müəllimi Georg Qrotefend dostları ilə mübahisə edərək, Persepoldakı (Qədim İranın paytaxtı) xarabalıqlardan tapılmış və o vaxta qədər heç kimin oxuya bilmədiyi naməlum yazıları deşifrə edəcəyinə dair mərc girir.

Onun tətbiq etdiyi deşifrə metodu tamamilə təmiz məntiqə əsaslanırdı:

Yazının istiqaməti: Qrotefend mixi işarələrin uclarının əsasən yuxarıdan aşağıya və soldan sağa yönəldiyini fərq etdi. Bu, mətnin müasir Avropa dillərində olduğu kimi soldan sağa oxunmalı olduğunu sübut etdi.

Söz ayırıcısı: Mətndə tez-tez təkrarlanan maili bir xətt diqqəti cəlb edirdi. Alim bunun sözləri bir-birindən ayıran işarə olduğunu düzgün təxmin etdi.

Hökmdarların məntiqi düsturu: Qrotefend iki qısa mətni müqayisə edərək onlarda eyni işarə qruplarının müəyyən ardıcıllıqla təkrarlandığını gördü. Tarixi mənbələrə əsaslanaraq, o, bu yazılarda qədim fars şahlarının titullarının gizləndiyini irəli sürdü. Şahların adları adətən müəyyən bir qəliblə yazılırdı: "Filankəs, böyük şah, şahlar şahı, şah Filankəsin oğlu".

Adların hesablanması: Yazılardakı "ata və oğul" zəncirini araşdıran Qrotefend, işarələrin sayını və uzunluğunu qədim tarixi sənədlərdən məlum olan fars hökmdarlarının adları ilə uyğunlaşdırdı. O, mətnin Kserks və onun atası Dariusa aid olduğunu, Dariusun atası Histaspin isə şah olmadığını (çünki onun adından sonra "şah" titulu gəlmirdi) müəyyən etdi.

Bu dahi məntiqi sxem sayəsində Qrotefend qədim fars əlifbasının ilk doqquz hərfini tamamilə doğru müəyyənləşdirdi. Onun bu kəşfi gələcəkdə digər alimlər tərəfindən Mesopotamiyanın şumer, assur və babil dillərinin də tam oxunmasına yol açdı.