İlkin qrafem ardıcıllıqları: ilkin müşahidələr

Bu ardıcıllıqların ilkin nəzərdən keçirilməsi zamanı həqiqətən də suallar doğurması gözləniləndir. Onlar müxtəlif surələrdə təkrarlanır, müəyyən bir mövqedə — mətn bloklarının əvvəlində yerləşir və çox vaxt yazı, qeyd, oxu və mətnlə birbaşa əlaqəli konstruksiyalarla müşayiət olunur.

Buna görə də artıq ilk mərhələdə belə bir tədqiqat sualı ortaya çıxır: bu ardıcıllıqlar hansı funksiyanı yerinə yetirir və nə üçün məhz müəyyən mətn bloklarının əvvəlində yerləşir?

Hələ Y-S-W-nin interpretasiyasına, ayrı-ayrı qrafemlərin semantikasına və sübutlara keçmirik. İlk növbədə müşahidə olunan materialı qeydə alırıq.

1. İlkin ardıcıllıqların siyahısı

Aşağıda ənənəvi olaraq fərqləndirilən ilkin ardıcıllıqlar və onların transkripsiyası verilmişdir. Bu siyahı mətn üzrə müşahidələrdən ibarətdir; burada bütün 29 halın müstəqil qrafem blokları olduğu iddia edilmir.

2. İlkin müşahidələr

Təqdim olunan sətirlərdə bir neçə xüsusiyyəti ayırd etmək mümkündür:

1. Ardıcıllıqlar müvafiq mətn bloklarının başlanğıc mövqeyində yerləşir.
2. Bəzi ardıcıllıqlar bir neçə surədə təkrarlanır.
3. Həm tək qrafemlərdən, həm də bir neçə qrafemin birləşməsindən istifadə olunur.
4. Onlardan dərhal sonra əsas mətn gəlir.
5. Bir sıra hallarda ən yaxın mətn kontekstində kitāb, āyāt, qurʾān, qalam və sṭr ilə əlaqəli sözlər və konstruksiyalar mövcuddur.

Bu müşahidələr sonrakı tədqiqatın başlanğıc nöqtəsinə çevrilir: əvvəlcə qrafemlərin yerləşməsini və təkrarlanmasını qeydə alırıq, sonra isə onların funksiyasını kontekst daxilində araşdırırıq.

3. II mərhələ. Korpus məlumatlarının toplanması

Mərhələnin məqsədi: İlkin qrafem ardıcıllıqlarına və onların ardınca gələn, ayrı-ayrı hərflərin funksiyasına işarə edə biləcək sətirlərə baxarkən mətn korpusunun özünün hansı məlumatları təqdim etdiyini müəyyən etmək.

Aşağıda ilkin ardıcıllıqlar və onların mətn konteksti verilmişdir. Nömrələməni, qrafem yazılışını və təqdim olunmuş transkripsiyanı qoruyuruq.

2:1

الم

Transliteration: A-L-M

2:2

Thalika Al-K-T-B Lā Rayba Fīhi Hudan Lil-Al-Muttaqīn

3:1

الم

Transliteration: A-L-M

3:2

Al-Lahu Lā 'Ilāha 'Illā Huwa Al-Ĥayyu Al-Qayyūmu

3:3

Nazzala `alayka al-kitāba bil-Ĥaqqi Muşaddiqāan Limā Bayna Yadayhi Wa 'Anzala At-Tawrāata Wa Al-'Injīla

7:1

المص

Transliteration: A-L-M-Ṣ

7:2

Kitābun 'Unzila 'Ilayka Falā Yakun Fī Şadrika Ĥarajun Minhu Litundhira Bihi Wa Dhikrá Lilmu'uminīna

7:3

Attabiū Mā 'Unzila 'Ilaykum Min Rabbikum Wa Lā Tattabiū Min Dūnihi 'Awliyā'a ۗ Qalīlāan Mā Tadhakkarūna

10:1

الر

Transliteration: A-L-R

10:1 — sətirin davamı

Tilka 'Āyātu Al-Kitābi Al-Ĥakīmi

10:2

'Akāna Lilnnāsi Ajabāan 'An 'Awĥaynā 'Ilá Rajulin Minhum 'An 'Andhiri An-Nāsa Wa Bashshiri Al-Ladhīna 'Āmanū 'Anna Lahum Qadama Şidqin Inda Rabbihim ۗ Qāla Al-Kāfirūna 'Inna Hādhā Lasāĥirun Mubīnun

11:1

الر

Transliteration: A-L-R

11:1 — sətirin davamı

Kitābun 'Uĥkimat 'Āyātuhu Thumma Fuşşilat Min Ladun Ĥakīmin Khabīrin

11:2

'Allā Ta`budū 'Illā Al-Laha ۚ 'Innanī Lakum Minhu Nadhīrun Wa Bashīrun

12:1

الر

Transliteration: A-L-R

12:1 — sətirin davamı

Tilka 'Āyātu Al-Kitābi Al-Mubīni

12:2

Innā 'Anzalnāhu Qur'ānāan Arabīyāan Laallakum Ta`qilūna

13:1

المر

Transliteration: A-L-M-R

13:2

Al-Lahu Al-Ladhī Rafaa As-Samāwāti Bighayri Amadin Tarawnahā ۖ Thumma Astawá Alá Al-Arshi ۖ Wa Sakhkhara Ash-Shamsa Wa Al-Qamara ۖ Kullun Yajrī Li'jalin Musammáan ۚ Yudabbiru Al-'Amra Yufaşşilu Al-'Āyāti La`allakum Biliqā'i Rabbikum Tūqinūna

14:1

الر

Transliteration: A-L-R

14:1 — sətirin davamı

Kitābun 'Anzalnāhu 'Ilayka Litukhrija An-Nāsa Mina Až-Žulumāti 'Ilá An-Nūr Bi'idhni Rabbihim 'Ilá Şirāţi Al-`Azīzi Al-Ĥamīdi

14:2

Al-Lahi Al-Ladhī Lahu Mā Fī As-Samāwāti Wa Mā Fī Al-'Arđi ۗ Wa Waylun Lilkāfirīna Min `Adhābin Shadīdin

15:1

الر

Transliteration: A-L-R

15:1 — sətirin davamı

Tilka 'Āyātu Al-Kitābi Wa Qur'ānin Mubīnin

15:2

Rubamā Yawaddu Al-Ladhīna Kafarū Law Kānū Muslimīna

19:1

كهيعص

Transliteration: K-H-Y-ʿ-Ṣ

19:2

Dhikru Raĥmati Rabbika `Abdahu Zakarīyā

20:1

طه

Transliteration: Ṭ-H

20:2

Mā 'Anzalnā `Alayka Al-Qur'āna Litashqá

26:1

طسم

Transliteration: Ṭ-S-M

26:2

Tilka 'Āyātu Al-Kitābi Al-Mubīni

27:1

طس

Transliteration: Ṭ-S

27:1 — sətirin davamı

Tilka 'Āyātu Al-Qur'āni Wa Kitābin Mubīnin

27:2

Hudáan Wa Bushrá Lilmu'uminīna

28:1

طسم

Transliteration: Ṭ-S-M

28:2

Tilka 'Āyātu Al-Kitābi Al-Mubīni

29:1

الم

Transliteration: A-L-M

29:2

'Aĥasiba An-Nāsu 'An Yutrakū 'An Yaqūlū 'Āmannā Wa Hum Lā Yuftanūna

30:1

الم

Transliteration: A-L-M

30:2

Ghulibati Ar-Rūmu

31:1

الم

Transliteration: A-L-M

31:2

Tilka 'Āyātu Al-Kitābi Al-Ĥakīmi

36:1

يس

Transliteration: Y-S

36:2

Wa Al-Qur'āni Al-Ĥakīmi

38:1

ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ

Transliteration: Ṣād Wa Al-Qur'āni Dhī Adh-Dhikr

40:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

40:2

Tanzīlu Al-Kitābi Mina Al-Lahi Al-Azīzi Al-Alīmi

40:3

Ghāfiri Adh-Dhanbi Wa Qābili At-Tawbi Shadīdi Al-`Iqābi Dhī Aţ-Ţawli ۖ Lā 'Ilāha 'Illā Huwa ۖ 'Ilayhi Al-Maşīru

41:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

41:2

Tanzīlun Mina Ar-Raĥmāni Ar-Raĥīmi

41:3

Kitābun Fuşşilat 'Āyātuhu Qur'ānāan Arabīyāan Liqawmin Yalamūna

42:1–2

42:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

42:2

عسق

Transliteration: ʿ-A-S-Q

42:3

Kadhālika Yūĥī 'Ilayka Wa 'Ilá Al-Ladhīna Min Qablika Al-Lahu Al-`Azīzu Al-Ĥakīmu

42:4

Lahu Mā Fī As-Samāwāti Wa Mā Fī Al-'Arđi ۖ Wa Huwa Al-Alīyu Al-Ažīmu

43:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

43:2

Wa Al-Kitābi Al-Mubīni

43:3

'Innā Jaalnāhu Qur'ānāan Arabīyāan Laallakum Taqilūna

43:4

Wa 'Innahu Fī 'Ummi Al-Kitābi Ladaynā La`alīyun Ĥakīmun

44:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

44:2

Wa Al-Kitābi Al-Mubīni

44:3

'Innā 'Anzalnāhu Fī Laylatin Mubārakatin ۚ 'Innā Kunnā Mundhirīna

45:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

45:2

Tanzīlu Al-Kitābi Mina Al-Lahi Al-`Azīzi Al-Ĥakīmi

46:1

حم

Transliteration: Ḥ-M

46:2

Tanzīlu Al-Kitābi Mina Al-Lahi Al-`Azīzi Al-Ĥakīmi

50:1

ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ

Transliteration: Qāf Wa Al-Qur'āni Al-Majīdi

50:2

Bal Ajibū 'An Jā'ahum Mundhirun Minhum Faqāla Al-Kāfirūna Hādhā Shay'un Ajībun

50:3

'A'idhā Mitnā Wa Kunnā Turābāan ۖ Dhālika Rajun Baīdun

50:4

Qad Alimnā Mā Tanquşu Al-'Arđu Minhum ۖ Wa Indanā Kitābun Ĥafīžun

68:1

ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ

Transliteration: Nūn Wa Al-Qalami Wa Mā Yasţurūna

68:2

mā 'anta bini`mati rabbika bimajnūnin

Təqdim olunmuş nümunə üzrə hesablamalar

Müvafiq kökü ehtiva edən sətir bloklarını hesablayırıq, blok daxilində həmin kökün təkrarlarının sayını deyil.

Nəticə:

• K-T-B 21 blokda rast gəlinir.
• A-Y-Y 10 blokda rast gəlinir.
• N-Z-L 11 blokda rast gəlinir.
• K-T-B və A-Y-Y birlikdə 10 blokda mövcuddur.

Hesablama təqdim etdiyin transkripsiyaya əsaslanır. Eyni kökün bir sətir daxilində təkrarlanması bir blok kimi hesablanır.

1. K-T-B — K-T-B kökünü ehtiva edən bloklar

21 blok

2. A-Y-Y — A-Y-Y kökünü ehtiva edən bloklar

10 blok

3. N-Z-L — N-Z-L kökünü ehtiva edən bloklar

11 blok

4. K-T-B və A-Y-Y birlikdə

10 blok

2–4-cü bölmələr üçün ilkin bölgüdəki surə nömrələri lazımdır: mövcud siyahıda yekun saylar qorunub, lakin istinadların öz siyahıları yoxdur. Ehtimal olunan nömrələri əlavə etməyəcəyəm.

5. «Tilka āyātu…» konstruksiyası — «Bunlar āyāt…»

8 blok

K-T-B — mütləq «kitab» demək deyil

Qədim mətn təhlil edilərkən K-T-B kökünə müasir kitab anlayışını avtomatik olaraq aid etmək olmaz. Burada söhbət cildlənmiş kağız obyektdən getmir.

Yazının daha qədim maddi kontekstinə qayıtsaq, kökün ilkin funksiyasını nəzərə almalıyıq: səth üzərinə çəkilmiş, orada sabitlənmiş və ya qeyd edilmiş şey.

Bu yanaşmaya görə, kitāb müasir mənada kitabı deyil, sabitləşdirilmiş qrafem strukturunu ifadə edə bilər.

Bu, kitāb sözünün āyāt və ilkin qrafemlərlə yanaşı işlədildiyi konstruksiyaların qavranılmasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

K-T-B — «müəyyən edilmiş ardıcıllıqla səthə köçürülmüş» deməkdir… və yeri gəlmişkən, ardıcıllıq haqqında…

3. N-Z-L — ardıcıllıq üzrə yerləşdirmə

N-Z-L kökü də az əhəmiyyətli deyil. Onu struktur funksiyası baxımından nəzərdən keçirmək lazımdır: [elementlərin nəzərdə tutulmuş yerlərə yerləşdirilməsi, paylanması və ardıcıl düzülüşü.]

Mətndə bu kökün müxtəlif formalarına rast gəlinir:

• anzala — yerləşdirmə / paylama;
• tanzīl — yerləşdirmə prosesi;
• nuzzila və digər formalar — qrammatik konstruksiyadan asılı olaraq.

N-Z-L kökünün K-T-B və āyāt ilə yanaşı işlənməsi xüsusilə diqqətəlayiqdir.

Bu konstruksiyalarda N-Z-L birbaşa kitāb sözü ilə yanaşı işlənir və ya onun āyātlarının təsvir olunduğu kontekstdə meydana çıxır.

4. Ümumi struktur əlaqə

Bu müşahidələri birləşdirdikdə ardıcıl bir mənzərə ortaya çıxır:

1. Mətn strukturunun başlanğıcında qrafem ardıcıllıqları yerləşir.
2. Daha sonra mətn āyātlara — nəzərdən keçirilən strukturun elementlərinə və ya vahidlərinə işarə edir.
3. K-T-B səth üzərində sabitlənmiş məzmunu ifadə edir.
4. N-Z-L elementlərin ardıcıllıq üzrə yerləşdirilməsini və paylanmasını təsvir edir.

Beləliklə, Tilka āyātu… konstruksiyası və N-Z-L kökünün müxtəlif formaları tədqiqatın iki xüsusilə mühüm istiqamətini təşkil edir: birincisi, ilkin qrafemləri āyātlarla əlaqələndirir; ikincisi isə mətn materialının yerləşdirilməsi və nizamlanması prosesi ilə əlaqələndirir.

Əsas tezis

İlkin qrafemlər, āyāt, kitāb və N-Z-L bir-biri ilə əlaqəli vahid mətn strukturunun elementləri kimi araşdırılmalıdır.

«Gizli işarələr» haqqında fərziyyədən çıxış etmək əvəzinə, mətnin özündə qrafemləri, onların sabitləşdirilməsini və yerləşmə ardıcıllığını birbaşa öz konstruksiyaları əsasında araşdırmağa imkan verən əsaslar mövcuddur.

Tədqiqatın sonrakı mərhələləri

İşin növbəti mərhələlərində tədqiqatın inkişafı ilə əlaqədar təqdim olunmuş bütün mətn bloklarını ardıcıl şəkildə dərc edəcək və nəzərdən keçirəcəyik.

Vacib bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: bu bloklar artıq aparılmış tədqiqat işi çərçivəsində öyrənilib. Onların saytda sonradan təqdim olunması təhlilin yenidən başladılması demək deyil. Söhbət artıq aparılmış tədqiqatların sistemləşdirilməsindən, hazırlanmasından və dərcindən gedir.

Hər bir blokun yerləşdirilməsi müəyyən texniki və maddi resurslar tələb edir: məlumatların hazırlanması, korpusun strukturlaşdırılması, səhifələrin tərtibatı və materialların saytın tədqiqat sisteminə inteqrasiyası.

Buna görə də dərc prosesi zəruri resursların hazır olmasından asılı olaraq mərhələli şəkildə həyata keçiriləcək.

Bizim məqsədimiz sadəcə mətnləri yerləşdirmək deyil, hər bir blokun ümumi struktur kontekstində öyrənilə və digər korpus materialları ilə müqayisə edilə biləcəyi əlçatan tədqiqat mühiti yaratmaqdır.

Sistemli Analiz: Materialın Fizikası və Ki-Tab Termin hissinin Akustikası

Annotasiya: Bu məqalədə kitab termininin Mesopotamiyanın ən qədim texnoloji proseslərinin akustikası və daşıyıcının fiziki xassələri prizmasından dekonstruksiyası təqdim olunur. Biz sübut edirik ki, kitab sonrakı dövrlərə aid cildlənmiş kağız məhsulu deyil, bərk substratı və nişanələrin mexaniki basılma üsulunu kodlaşdıran kompozit mühəndislik strukturudur.

1. Substrat və Prosesin Başlanğıcı: Ka / Kə Hecası

Ənənəvi dilçilik kitab sözünü semit dillərindəki üçhərfli k-t-b (yazmaq) kökündən törədir. Lakin materialın fizikasının sistemli analizi bu termində kompozit (mürəkkəb mühəndislik konstruksiyası) görməyə imkan verir ki, bunun da kök nüvəsini ka / kə hecası təşkil edir.

Avrasiya və türk geolinqvistik məkanında bu heca fundamental olaraq bərk substratın, dehidratasiyanın (qurumandan bərkimənin), zərbənin və ya sıx kütlə ilə toqquşmanın fizikasını kodlaşdırır:

• Kə-sək — rütubətin buxarlanması prosesində quruyub bərkimiş torpaq/gil parçası.
• Kə-rpic — qəliblənmiş, sıx və qurudulmuş (və ya bişirilmiş) bərk tikinti bloku.
• Kirəmit / Ceramic (en) — yumşaq haldan ultra-bərk hala keçmiş bişmiş gil, saxsı.
• Kə-rimə — bərk qat/plitə halına gələnə qədər qurumuş üzvi maddə (peyin).
• Kə-rənti — çəpər, otçalan alət; funksiyası bərk mühitlə sərt mexaniki toqquşmaya əsaslanır.

Beləliklə, ilkin ka- / ki- elementi fiziki kontekstin çərçivəsini sərt şəkildə təyin edir: bu, bərk, qəliblənmiş torpaq və ya gil kütləsi ilə işdir.

2. Material Daşıyıcısı: Kir Komponenti

Strukturun ikinci səviyyəsini kir komponenti təşkil edir. Koqnitiv semantikada bu anlayış aşağıdakıları ifadə edir:

• Konkret sıx ərp, qat.
• Palçıq və ya gil qoruğu.
• Səthdə özlü kütlənin quruması zamanı əmələ gələn təbəqə.

Ka/kə və kir elementlərinin birləşməsi bizi hazırlanmış, qurumaqda olan torpaq lövhə — informasiyanın saxlanılması üçün material matrisi konsepsiyasına gətirir.

3. Mexanika və Möhürün Akustikası: Tuppu-dan Type-a

Tədqiq olunan memarlığın ən mühüm hissəsi tab / tuppu

elementidir.

Qədim Mesopotamiyada informasiyanın əsas daşıyıcısı gil lövhə idi. Akkad dilində 𒁾
tuppu; mənası: «gil lövhə», «nişanələrin daşıyıcısı»)

Rəsmi filologiya bu terminin onomatopoetik (səs təqlidi) təbiətini nəzərdən qaçırır. Mixi yazı nişanələrinin vurulması və ya substratın özünün qəliblənməsi prosesi rəvan sürüşmə deyil, yüksək sürətli, ritmik sənaye prosesidir.

Qədim dövrün mirzəsi gilin (kir) qurumaqda olan qatına düzbucaqlı və ya üçbucaqlı stili (qələmi) sözün əsl mənasında «şappıldadır» və ritmik şəkildə vururdu. Bu fiziki fəaliyyət boğuq, aydın bir akustik səs doğururdu: «tup — tup — tup».

Məhz fiziki prosesin bu səsi akkad dilindəki tuppu sözündə sabitləşmiş, daha sonra əsrlər boyu hind-avropa dillərində zərbə və təzyiqlə bağlı anlayışlar şəklində cücərmişdir:

• Type (en) — tip, şrift, zərbədən qalan iz/möhür.
• Tap (en) — döymək, şappıldatmaq, ritm vurmaq.
• Typography (en) — tipoqrafiya (hərfi mənası: «zərbələr/möhürlər vasitəsilə nişanələrin yazılması»).

4. Yekun Sintez: Ki-Tab Formulası

Substratın fizikasını (ka/kə + kir) və möhürün akustik mexanikasını (tuppu / tab) birləşdirərək terminin əsl mənasını əldə edirik:

\(\text{Ki-Tab}=\text{Ka/Kir}\ (\text{bərk, quruyan təbəqə})+\text{Tuppu/Tab}\ (\text{ritmik\ zərbə/möhür})\)

Laboratoriyanın nəticəsi:
Ki-Tab — hazırlanmış bərk (qurumaqda olan) səthə mexaniki basma və ya zərbə yolu ilə informasiya kodunun vurulması prosesi və onun nəticəsidir.

İlkin Kod və Başlanğıc Qrafemlər (Müqəttəat)

Bu dekonstruksiya, korpus məlumatlarının yığılması mərhələsində qeydə aldığımız Quranın 29 başlanğıc hərf ardıcıllığının (məsələn, الم Əlif-Ləm-Mim, الر Əlif-Ləm-Ra və s.) qavranılma optikasını tamamilə dəyişir.

Əgər kitab tikilmiş kağız kitab deyil, nişanələnmiş bərk matrisdirsə, başlanğıc qrafemlər mistika obyekti olmaqdan çıxır. Onlar ilkin kodun texnoloji markerlərinə çevrilirlər ki, bu markerlər də aşağıdakıları təyin edirdi:

1. Lövhə üzərindəki modul şəbəkəsinin addımını və nişanlama intervallarını.
2. Mexaniki zərbənin («tup-addımının») dərinliyinin və gücünün kalibrlənməsini.
3. Bərk substrat üzərində xətlərin çəkilmə həndəsəsini.

Araşdırma davam edir. Təfəkkür memarlığının açılması prosesi ortaq memarlar üçün açıqdır.

Reversiv təhrif

Niyə min illər keçməsinə baxmayaraq, biz hələ də «dingir» sözünü «tanrı» kimi qəbul edirik? Niyə qanadlı bir varlığın təsvirini görən kimi dərhal «mələklər!» deyirik? Bəlkə də biz qədim dünyanı deyil, öz əksimizi təhrif olunmuş güzgüdə oxuyuruq?

Gəlin, ilk növbədə, açıq-aydın görünən anlayışlardan başlayaq. Bizim «ilahilik sübutu» hesab etdiyimiz yeganə şey təsvirlərdir: saqqallı və taclı heykəllər, başının üzərində Günəş təsvir edilmiş rəsmlər, qanadlı fiqurlar. Bəs bunlar həqiqətən tanrılardır, yoxsa padşah hakimiyyətinin vizual ifadəsidir?

Təsəvvür edək ki, qədim dövrdə bir heykəltəraş və ya rəssam hökmdarın təsvirini yaratmaq üçün sifariş alır. Tapşırıq belədir: hökmdar qüdrətli və müdrik görünməli, imperiyanın bir ucundan digər ucuna bir anda çata biləcək gücə malik olduğu təsvir edilməlidir.

Rəssam nə edir? Hökmdarı şir bədəni ilə təsvir edir — çünki şir təbiətdəki ən güclü heyvanlardan biri, qüdrətin simvoludur. Daha sonra təsvirə qanadlar əlavə edir — sürətin göstəricisi. Hökmdarın başının üzərində isə Günəş diski yerləşdirir.

Bəs bu, tanrıdırmı?

Xeyr.

Bu, keyfiyyətlərin metaforasıdır — müəyyən xüsusiyyətlərin obrazlar vasitəsilə ifadə olunması üsuludur.

Lakin arxeoloq Qərb prizmasından baxaraq qışqırır:

«BU, TANRIDIR!»

O, simvolların dilini görmür. O, öz ənənəsini görür.

Məhz bunu mən reversiv təhrif adlandırıram.

Reversiv təhrif — mətnə və ya təsvirə yerləşdirilmiş ilkin mənanın müasir mədəniyyətin təsəvvürləri ilə yüklənməsi, nəticədə onun ilkin məzmununun dəyişdirilməsidir. Burada təsvir və ya mətn alət kimi deyil, ibadət obyekti kimi qəbul edilir.

Keçmişin təlimatı mələyə çevrilir, qanun isə tanrıya. Qanun müqəddəs varlıq kimi qavranılır.

1. Müasir dövrdən nümunə: Konstitusiya

Müasir dövrə nəzər salaq: Konstitusiya.

Bəzən biz onu «müqəddəs» də adlandırırıq. Onun icrası rifah gətirir, pozulması isə xaosa səbəb olur.

Təsəvvür edək ki, 4000 ildən sonra gələcək arxeoloqlar bizim qeydlərimizi tapırlar. Onlar belə bir nəticəyə gəlirlər:

«Bu insanlar Konstitusiya adlı tanrıya sitayiş edirdilər».

Doğrudanmı, Konstitusiya əslində mələklərdən ibarət maddələrə malik bir tanrıdır?

Xeyr.

Bu, reversiv təhrifdir.

2. İdrimi heykəli

Şəkildə İdriminin — eramızdan əvvəl XV əsrdə yaşamış Hələb hökmdarının heykəli təsvir edilmişdir. İdrimi təxminən 60 il ömür sürmüşdür.

Hələbdən qaçdıqdan sonra Orta Fərat boyunca yerləşən Əmar şəhərində öz hakimiyyətini qurmuşdur. O, bu şəhəri yerli hökmdar kimi idarə etmiş, ərazini nəzarətdə saxlamış və siyasi-hərbi tədbirlər vasitəsilə hakimiyyətini möhkəmləndirmişdir.

Heykəl hazırda Britaniya Muzeyində sərgilənir.

Heykəlin müxtəlif hissələrində İdrimi haqqında salnamə yazılmışdır. Mətndən bir hissəni təqdim edirəm:

⸢a-na-ku⸣ mid-ri-mi DUMU mDINGIR-i-li₃-ma
ARAD ⸢d⸣IM dhe₂-bat u₃ diš₈-tar₂ NIN urua-la-la-ah NIN-ia

İlimi-ilima (DINGIR-i-li-ma) adının mənasının araşdırılması

DINGIR termini ənənəvi olaraq şumer mətnlərində «tanrı» və ya «ilah» kimi tərcümə olunur. Lakin linqvistik, semantik və fonetik təhlil göstərir ki, bu yozum səhvdir.

Bu termin, mənim təhlilimə görə, tanrı anlayışı ilə əlaqəli deyil. Əksinə, bütün göstəricilər onun qanun, hüquq və normativ sistem ilə əlaqəli məna daşıdığını göstərir.

DINGIR termininin tərkib hissələri

DIN — Akkad dilində məhkəmə, qanun və nizam mənalarını ifadə edir.

Məsələn:

• dīn ilī — ali məhkəmə;
• dīn ilī u dīn šarri — tanrının məhkəməsi və şahın məhkəməsi.

Bu ifadələr, mənim yozumuma görə, əslində eyni hüquqi sistemin müxtəlif tərəflərini ifadə edir.

GIR — fonetik-semantik komponentdir. Onun izləri regional dillərdə də görünür.

Azərbaycan dilində:

• pul-gir — pula aludə olmuş, tamahkar;
• dünya-gir — dünyaya aludə olmuş, dünyəvi;
• cib-gir — cibə girən, oğru.

Fars dilində -gir şəkilçisi oxşar məna strukturu yaradır. Məsələn, dastgir — tutan, həbs edən.

Nəticə:

DINGIR = DIN + GIR

Bu birləşmə, mənim təhlilimə görə, qanunla əlaqəli, nizama daxil olan, hüquq sisteminə bağlı olan obyekt mənasını ifadə edə bilər.

Semantik nəticə

Beləliklə, DINGIR heç də «ilah» demək deyil. Bu termin aşağıdakı anlayışlar üçün istifadə oluna bilər:

• Qanun sisteminin özü.
• Hüququ təmsil edən şəxs.
• Normativ kodun antropomorfik obrazı.
• Hüququn başlanğıcını və ya əsasını ifadə edən simvol.

Tanrılıq mifinin dağıdılması

DINGIR-in «ilah» kimi yozulması:

• «Yaradan» və «ali varlıq» anlayışları ilə bağlı deyil.
• Ontoloji baxımdan ilahi kateqoriyaya aid deyil.
• Mətnlərdə hüquqi və siyasi kontekstlərdə istifadə olunur.

DINGIR-in ənənəvi «ilah» tərcüməsi, mənim fikrimcə, tərcümə vərdişləri və dini təəssübkeşlik üzərində qurulmuş yanlış anlayışdır.

Əslində bu termin qanun, hüquq və nizam ilə əlaqəli bir strukturu ifadə edir.

Burada dini mistika yoxdur. Tanrılıq yoxdur. Sadəcə sistem, sadəcə hüquq.

Və bu — bütün Şumer sivilizasiyasının əsas açarıdır.

İlimi-ilima adının başqa bir yozumu

«i-li» fonetik baxımdan ərəb dilindəki «ʿilm» (علم) sözünün kökünə bənzəyir. Lakin burada onun imperativ formada olduğu düşünülür. Bu halda söz aşağıdakı mənaları ifadə edə bilər:

• «Öyrən!»
• «Bil!»
• «Təhsil al!»
• «Bildi», «bilən», «oxumuş».

«-ma» hissəsi isə adətən sonluq və ya aidlik bildirən şəkilçi kimi izah olunur.

Nəticədə, İlimi-ilima adı belə təfsir edilir:

• «Prinsip: öyrən!»
• «Bilik nizamından olan».
• «Bilik memarlığı — təməl olaraq».

Kontekst

İdrimi «Mən İlimi-ilimanın oğluyam» dedikdə, bu ifadə mütləq «Mən tanrının oğluyam» mənasını vermir.

Bu, aşağıdakı kimi də yozula bilər:

«Mən öyrənmə prinsipi ilə bağlı olanam».

Və ya:

«Mən bilik üzərində qurulan sistemin məhsuluyam».

Neo-Assuriya gil kitabəsində astronomik hesabatların təhlili

1. Kontekstə giriş

Əlimizdə Neo-Assuriya mixi yazısı ilə tərtib edilmiş qədim astronomların müşahidə qeydləri var.

Bu, sadəcə sözlər toplusu deyil. Bunlar ətraf aləmi anlamaq məqsədilə toplanmış real müşahidə məlumatlarıdır.

Gəlin, bu dəyərli müşahidələrin necə qeydə alındığını birlikdə araşdıraq.

2. Əsas sətirlərin təhlili

GE₆ 4 4 ŠEG₃ ŠUR 6 AN.BAR₇ šamaš₂ TUR₃ NIGIN₂

«4-cü gecə yağış yağdı. 6-cı gün günorta saatlarında Günəş halə ilə əhatə olundu».

Burada šamaš₂ sözünü müqəddəs tanrının adı kimi deyil, astronomik obyekt — Günəş işığı kimi başa düşmək lazımdır.

Günəşin ətrafında yaranan halə hava şəraitinin dəyişəcəyinə işarə edir və çayın səviyyəsinin artması ilə bağlı müşahidələr üçün əhəmiyyətlidir.

ana KUR TAR-is 7 sin TUR₃ NIGIN₂ ILLU GIN-kam₂

«Çay şərqdə daşdı. 7-ci gün Ay halə ilə əhatə olundu. Çayın səviyyəsi yüksəldi».

Ay (sin) gecə işığı olmaqla yanaşı, hidrologiya dövriyyəsində də mühüm rol oynayır.

Ayın ətrafında yaranan halə yaxın gələcəkdə çayın səviyyəsinin dəyişəcəyini göstərən təbii əlamət kimi qəbul edilə bilər.

GE₆ 12 ŠU₂-up 12 13 14 ŠU₂ 14 DINGIR KI DINGIR IGI

«12-ci gecə buludlu idi. 12, 13 və 14-cü günlər də buludlu keçdi. 14-cü gün bir dingir digər dingiri gördü».

Gördüyümüz kimi, DINGIR sözü burada «tanrı» mənasında deyil, göy cisimlərini, Günəş və Ayın bir-birinə yaxınlaşmasını göstərən termin kimi başa düşülür.

Bu, astronomik hadisənin — tutulmanın və ya göy cisimlərinin yaxınlaşmasının — müşahidəsidir.

3. Təhlilin nəticələri

Niyə qədim insanlar çayın səviyyəsini qeydə alırdılar? Niyə Günəşin və Ayın ətrafında yaranan halə onlar üçün bu qədər vacib idi?

Çünki bu müşahidələr təbiət hadisələrinin izlənməsi, su ehtiyatlarının və kənd təsərrüfatının idarə olunması üçün əsas təşkil edirdi.

Mənim təhlilimə görə, DINGIR sözü bu mətnlərdə «göy cismi» və ya «təbiət qanunu» mənasında işlənmişdir. Yəni burada söhbət mistik tanrılardan deyil, təbiətin qanunlarından gedir.

Su ehtiyatlarının idarə olunması və kənd təsərrüfatı həyati əhəmiyyət daşıdığı üçün qədim assuriyalılar hava şəraitini, işıq halələrini və çayın səviyyəsini diqqətlə müşahidə edərək qeydə alırdılar.

Bu məlumatlar gil lövhələrə yazılırdı. Onlar praktiki əhəmiyyətə malik elmi müşahidələr idi, mifologiya və əfsanələr toplusu deyildi.

Šamaš₂ sözü də yalnız tanrı adı kimi deyil, Günəşlə bağlı təbii hadisəni ifadə edən termin kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Bu mətnlər göstərir ki, onların arxasında sadəcə mifologiya deyil, ciddi məntiq və dəqiqlik dayanır.

Akkad dilində Sīn sözü

Akkad dilində Sīn (𒂗𒍪) sözü «Ay» deməkdir.

Lakin bu söz, qədim semit dillərindəki bir çox anlayış kimi, yalnız isim deyil, həm də fel köklü və funksional xarakter daşıyan bir anlayış kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Yəni bu, sadəcə obyekt deyil, həm də funksiyadır:

• Özündən işıq saçmır, işığı əks etdirir.
• Disk formasındadır.
• Göy üzündə hərəkət edir, yəni canlı və təkrarlanan prosesin daşıyıcısı kimi müşahidə olunur.

Bu mənada Sīn sözü hərəkəti, təzahürü və axıcı funksiyanı ifadə edir.

Ay durğun cisim deyil, müşahidə edilən prosesdir.

Ərəb dilində Sīn (س) səsi

Ərəb dilində س (sīn) səsi axıcılıq, sürüşmə və davamlı hərəkət obrazı yaradır.

Bu xüsusiyyət bir çox sözlərdə özünü göstərir:

• sabaḥa (سَبَحَ) — üzmək;
• sayyāra (سَيَّارَة) — hərəkət edən vasitə, avtomobil;
• sīr (سِير) — yerimək, irəliləmək;
• sayl (سَيْل) — sel, axın.

Bu səs axın, yumşaqlıq və çeviklik təsiri yaradır. Ayın gecə ilə gündüz arasındakı zərif keçidini fonetik baxımdan da əks etdirir.

Azərbaycan dilində «Sin» sözünün qorunmuş formaları

Azərbaycan dilində «sin» sözünün və onun törəmələrinin qədim semantik izləri qorunub saxlanılmışdır.

«Sin-i» — «sini»: dairəvi metal boşqab. Bu forma Ayın disk formasında görünüşü ilə uyğunluq təşkil edir.

«Neçə sin-nin var?» — «Neçə yaşın var?»

Bu kontekstdə sin = il. İfadə lüğəvi və tarixi baxımdan lუნar təqvimə əsaslanan yaş hesabının qalığıdır. Bütün tədqiqatçılar bu konteksti lунar təqvimin qalığı kimi qəbul edirlər.

Əvvəllər insanın yaşı qəməri təqvim əsasında ölçüldüyünə görə, sin sözünün ömür ili mənasında işlənməsi təbii semantik qalıq kimi izah edilir.

Bu formalar təsadüfi deyil. PaNi metodu da göstərir ki, dilin özündə qədim semantik kodlar qorunub saxlanıla bilər.

Nəticə: Sīn semantik matrisi

Nəticə olaraq, Sīn sadəcə göy cismini deyil, məna daşıyan prosesi və qədim dillərin semantik kodlarını ifadə edir.

Мы периодически будем еще обращаться к этому материалу, по мере пополнения сайта.

N-Z-L: yerləşdirmə, mövqeləndirmə və yerlərinə düzülmə

1. Quran çərçivəsində tədqiqatın obyekti

Bu tədqiqatın obyekti N-Z-L (ن ز ل) kökü və onun Quran mətnində işlənməsidir.

Tədqiqatın məqsədi kökün semantik imkanlarını dil materialına və mətnin öz kontekstinə əsaslanaraq araşdırmaqdır.

Ənənəvi tərcümələrdə N-Z-L adətən “aşağı düşmək”, “enmək” və ya “aşağı göndərmək” kimi verilir. Ancaq bu, artıq müəyyən bir şərhdir və onun mətnə nə dərəcədə uyğun gəldiyini yoxlamaq lazımdır.

Bu tədqiqat çərçivəsində başqa bir semantik imkan nəzərdən keçirilir: yerləşdirmə, mövqeləndirmə, dayanma və yerlərinə düzülmə.

Bunun üçün ərəb dilinə və Azərbaycan dilinin müqayisəli materialına müraciət edəcəyik.

2. Ərəb dili nə deyir?

Ərəb dilində N-Z-L kökü yalnız yuxarıdan aşağıya doğru fiziki hərəkət mənası ilə məhdudlaşmır.

Nazala (نزل) felinin dayanmaq, müəyyən bir yerdə yerləşmək və ya düşərgə salmaq mənasında işlənməsi də mümkündür.

Məsələn, ordu bir kəndin yaxınlığında dayanıb orada yerləşəndə söhbət müəyyən bir yeri tutmaqdan və orada mövqelənməkdən gedir. Ordu göydən düşmür — gəlir, dayanır və yerləşir.

Bu nümunə göstərir ki, ərəb dilində N-Z-L kökü müəyyən bir yerdə yerləşmə və mövqelənmə semantikasını ifadə edə bilir.

Deməli, “enmək” kökün yeganə semantik imkanı deyil.

3. Dil materialı nə göstərir?

Ərəb və Azərbaycan dili materiallarına baxanda müşahidə edirik ki, N-Z / N-Z-L ardıcıllıqları sıra, yerləşmə, quruluş, müşahidə və nəzarətlə bağlı sözlərdə də mövcuddur.

Azərbaycan dilində aşağıdakı nümunələri göstərmək olar:

• nizam — sıra, sistem, quruluş;
• mənzil — yaşayış yeri, məskən;
• nazir — müşahidə edən, nəzarət edən;
• nəzarət — kontrol, müşahidə;
• nazlanmaq — naz etmək, kapriz göstərmək, müəyyən tərzdə davranmaq;
• naz-nemət — bolluq, rifah, nemət;
• mizan — ölçü, tarazlıq, mütənasiblik.

Bu sözlər yalnız Azərbaycan dilinə aid deyil. Müvafiq sözlər və formalar ərəb dilində də mövcuddur:

• نظام — niẓām: nizam, sistem, quruluş;
• منزل — manzil: yer, mənzil, dayanacaq;
• ناظر — nāẓir: müşahidə edən, nəzarət edən;
• نظر — naẓar: baxış, müşahidə;
• ميزان — mīzān: ölçü, tərəzi, tarazlıq.

Burada müşahidə etdiyimiz odur ki, N-Z / N-Z-L ardıcıllıqları semantikası sıra, sistem, yerləşmə, müşahidə və nəzarətlə bağlı olan sözlərdə görünür.

Bu sözləri əvvəlcədən hazır etimoloji qaydalarla məhdudlaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Bu tədqiqat çərçivəsində dil materialı müşahidə üçün material kimi nəzərdən keçirilir.

Əsas müşahidə budur: N-Z ardıcıllığı sıra, quruluş, yerləşmə və nəzarətlə bağlı sözlərdə mövcuddur.

Bu isə N-Z-L kökü ilə yerləşdirmə və yerlərinə düzülmə arasında semantik əlaqə olub-olmadığı sualını ortaya qoyur.

4. Nəticə

Ərəb dili materialı göstərir ki, N-Z-L kökü dayanmaq və müəyyən bir yerdə yerləşmək mənalarında işlənə bilir.

Ərəb və Azərbaycan dillərinin müqayisəli materialı isə sıra, quruluş, yerləşmə, müşahidə və nəzarətlə bağlı sözlərdə N-Z / N-Z-L ardıcıllıqlarının mövcudluğunu göstərir.

Buna görə də Quran mətnində N-Z-L kökünün işlənməsini araşdırarkən onun mənasını əvvəlcədən “enmək” və ya “aşağı düşmək” tərcüməsi ilə məhdudlaşdırmaq olmaz.

Bu tədqiqat çərçivəsində “yerləşdirmə”, “mövqeləndirmə” və “yerlərinə düzülmə” semantik imkanlar kimi nəzərdən keçirilir və onların Quranın konkret kontekstlərində necə işlədiyi araşdırılmalıdır.

Sonrakı tədqiqatlarda N-Z-L kökünü avtomatik olaraq “enmək” mənasında başa düşmək üçün əsas olmadığı barədə artıq əldə etdiyimiz nəticəni ayrıca təqdim edəcəyik. Bu nəticə müvafiq dil və mətn materiallarına əsaslanacaq.