1. Semantika nədir?

Semantika (yun. semantikos — «bildirən», sema — «işarə») dil vahidlərinin mənasını öyrənən dilçilik və məntiq sahəsidir.

Tədqiqat obyektindən asılı olaraq semantikanın bir neçə istiqaməti fərqləndirilir:

• Leksik semantika — ayrı-ayrı sözlərin mənalarını, onların sinonimliyini, antonimliyini və çoxmənalılığını öyrənir.
• Qrammatik semantika — hal və zaman kimi qrammatik formaların mənaya necə təsir etdiyini araşdırır.
• Cümlə semantikası — ayrı-ayrı sözlərin mənalarının birləşərək bütöv ifadənin mənasını necə formalaşdırdığını öyrənir.
• Praqmatika — kontekstin, danışanın niyyətinin və ünsiyyət şəraitinin ifadənin anlaşılmasına necə təsir etdiyini araşdıran əlaqəli sahədir.

Müasir dilçilikdə dil, ümumiyyətlə, işarələr sistemi kimi qəbul edilir. Ferdinand de Sössürün nəzəriyyəsinə görə, dil işarəsi ilə onun ifadə etdiyi obyekt arasındakı əlaqə əsasən şərtidir və ictimai istifadə nəticəsində möhkəmlənir. Məsələn, «ağac» sözü ilə ağacın özü arasında təbii və zəruri əlaqə yoxdur.

Lakin bir sıra qədim mədəni və dini ənənələrdə dilə fərqli yanaşılırdı: hərflərə, səslərə və sözlərə yalnız reallığı ifadə etmək deyil, həm də onun yaradılmasında və ya təşkilində iştirak etmək qabiliyyəti aid edilirdi.

2. «Sakral semantika»: söz və hərf yaradılış vasitələri kimi

Bəzi qədim ənənələrdə dil ətraf aləmi təsvir etmək vasitəsi kimi deyil, həm də onu yaratmaq, nizamlamaq və ya dərk etmək vasitəsi kimi başa düşülürdü. Belə təsəvvürlər çərçivəsində hərflərə və səslərə ontoloji güc — yəni varlığın özü ilə əlaqəli güc aid edilirdi.

Bu yanaşmanı təsvir etmək üçün «sakral semantika» terminindən istifadə etmək olar. Bu termin dil elementlərinin adi ünsiyyət çərçivəsindən kənara çıxan mənalar daşıdığı düşüncə sistemlərini ifadə edir.

Tövrat və yəhudi mistisizmi (Kabbala)

Yəhudi mistik ənənəsində hərflərin kainatın qurucu elementləri olması ideyası xüsusilə ətraflı şəkildə inkişaf etdirilmişdir.

Sefer Yetsira («Yaradılış kitabı») yəhudi mistisizminin əsas mətnlərindən biridir. Onun dəqiq yazılma tarixi elmi müzakirə mövzusu olaraq qalır. Mətndə 32 hikmət yolu vasitəsilə yaradılış konsepsiyası təqdim olunur: 10 sefirot və ivrit əlifbasının 22 hərfi.

Ənənəvi şərhlərdə hərflər və onların birləşmələri kosmosun müxtəlif elementləri, səma cisimləri və insan bədəninin hissələri ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, əlifba yalnız nitqi yazıya köçürmək vasitəsi kimi deyil, həm də kainatın quruluşunu təsvir etməyə imkan verən sistem kimi nəzərdən keçirilir.

Gematriya hərflərə ədədi qiymətlərin verildiyi şərh metodudur. Bu qiymətlərin cəmlənməsi eyni ədədi nəticə verən sözləri müqayisə etməyə və onlar arasında gizli semantik əlaqələr axtarmağa imkan verir.

Bu paradiqma çərçivəsində hərfin, onun mövqeyinin və ya ədədi qiymətinin dəyişməsi simvolik mənanın strukturunda dəyişiklik kimi şərh edilə bilər. Bəzi mistik sistemlərdə belə dəyişiklik müvafiq reallıq modelinin çevrilməsi kimi də başa düşülür.

Quran və «Hüruf əl-Müqəttə»

Hüruf əl-Müqəttə (حروف مقطعة; hərfi mənada «ayrılmış hərflər») Quranın 29 surəsinin əvvəlində yerləşən ayrı-ayrı ərəb hərflərinin birləşmələridir. Buna «əl-Bəqərə» surəsinin əvvəlindəki «Əlif. Lam. Mim.» və «Ta Ha» surəsinin əvvəlindəki «Ta. Ha.» nümunə ola bilər.

Bu birləşmələrin şərhləri dini ənənədən və elmi yanaşmadan asılı olaraq fərqlənir. Şərti olaraq üç əsas yanaşmanı ayırmaq olar:

• Ənənəvi (ekzoterik) yanaşma. Klassik Quran təfsirçilərinin bir çoxu bu hərflərin qəti mənasını Allaha aid edir və «Allah daha yaxşı bilir» (Allahu ə'ləm) ifadəsindən istifadə edir. Teoloji izahlarda bu hərflər Quranın bənzərsizliyi ilə də əlaqələndirilir: mətn ərəb dilində danışanlara tanış olan hərflərdən qurulsa da, İslam doktrinasına görə, insanlar ona bərabər mətn yarada bilməzlər. Surələrin əvvəlindəki hərf birləşmələri dinləyicilərin diqqətini cəlb edən vasitə kimi də izah olunur.
• Mistik (ezoterik) yanaşma. Təsəvvüf ənənəsində, xüsusilə İbn Ərəbi və digər müəlliflərin əsərlərində hərflərə həsr olunmuş ilm əl-hüruf («hərflər elmi») inkişaf etmişdir. Bu yanaşmada hərflərə əbəcəd sistemi ilə əlaqəli ədədi qiymətlər, eləcə də simvolik, kosmoloji və mənəvi uyğunluqlar aid edilir. Hüruf əl-Müqəttəə surələrin gizli mənalarına açar və mətnin xüsusi simvolik quruluşunun elementləri kimi şərh edilə bilər.
• Müasir akademik yanaşma. Tədqiqatçılar bu birləşmələrin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr irəli sürmüşlər. Bunlara redaktə işarələri, mətnin erkən ötürülmə tarixi ilə bağlı qeydlər, ritorik funksiyalar və digər mətn xüsusiyyətləri daxildir. Hazırda ümumi qəbul olunmuş vahid izah yoxdur. Bununla yanaşı, ənənəvi İslam teologiyası, bir qayda olaraq, bu hərfləri mətnin təsadüfi elementləri hesab etmir.

Digər qədim ənənələr

Hinduizm: Vedalar və Upanişadlar

Hindistanın bir sıra fəlsəfi və dini ənənələrində Nada-Brahman anlayışı ilkin səsi mütləq reallıqla əlaqələndirir. Om səsi bu ənənələrdə xüsusi yer tutur və kosmik başlanğıcın simvolu hesab edilir.

Dini kontekstdə sanskrit dili çox vaxt devabhaşa — «tanrıların dili» adlandırılır. Hindistan dil fəlsəfəsində həmçinin sphota nəzəriyyəsi inkişaf etmişdir. Bu nəzəriyyə dil formasının bütöv məna ifadə etməsi məsələsini araşdırır.

Qədim Misir

Misir heroqlifləri yalnız nitqin yazıya köçürülməsi vasitəsi kimi deyil, həm də dini və simvolik sistemin elementləri kimi qəbul edilirdi. Bəzi inanclarda ada xüsusi əhəmiyyət verilirdi: adın yazılması həmin varlıq haqqında yaddaşın qorunmasını təmin edir, adın silinməsi isə simvolik olaraq onun axirət və ya əbədi mövcudluq nizamından məhrum edilməsi mənasını daşıya bilirdi.

3. Bu təsəvvürlər müasir tədqiqatlarla necə əlaqələndirilə bilər?

Müasir elm hərflərin və ya səslərin öz-özlüyündə maddəni fiziki olaraq yaratdığına dair sübutlara malik deyil. Bununla belə, müasir tədqiqatların bəzi istiqamətləri qədim dil və işarə təlimləri ilə qismən səsləşən məsələləri araşdırır.

• Semiotika işarələri və işarə sistemlərini öyrənir. Dini və fəlsəfi mətnlər müxtəlif səviyyələrdə mənanın formalaşdığı mürəkkəb semiotik strukturlar kimi araşdırıla bilər. Bəzi hallarda hətta ayrı-ayrı hərflərə, onların formasına və yerləşməsinə də semantik əhəmiyyət verilir.
• Koqnitiv dilçilik dil, düşüncə və qavrayış arasındakı əlaqəni araşdırır. Sapir və Uorfun adları ilə də əlaqələndirilən linqvistik nisbilik fərziyyəsi dilin xüsusiyyətlərinin insanların təcrübəni kateqoriyalaşdırma və şərh etmə üsullarına təsir göstərə biləcəyini irəli sürür. Lakin bu, dilin xarici reallığı fiziki olaraq yaratması demək deyil.
• Rəqəmsal semantika və informasiya nəzəriyyəsi proqramlaşdırma dillərindən və ikilik koddan informasiyanın təqdim edilməsi və emalı modelləri kimi istifadə etməyə imkan verir. Bu kontekstdə simvolik sistemlərlə kainatın quruluşu arasında fəlsəfi analogiyalar yaranmışdır. Belə modellərin Sefer Yetsira («Yaradılış kitabı») ilə müqayisəsi şərh sahəsinə aiddir və özlüyündə onlar arasında tarixi və ya elmi əlaqənin mövcudluğunu sübut etmir.

Nəticə

Semantika dil vahidlərinin və ifadələrin mənasını öyrənən sahədir. Lakin Tövrat, Quran və digər sakral mətnlər araşdırılarkən tədqiqat adi dilçilik çərçivəsindən kənara çıxaraq dilin təbiəti haqqında dini, fəlsəfi və metafizik təsəvvürləri də əhatə edə bilər.

Sakral semantika çərçivəsində

• Hərf yalnız qrafik işarə kimi deyil, həm də simvolik məna daşıyıcısı kimi nəzərdən keçirilə bilər.
• Söz sadəcə obyektin adı deyil, dünyanın yaradılması və ya nizamlanması prosesinin elementi kimi başa düşülə bilər.
• Qurandakı Hüruf əl-Müqəttə və yəhudi ənənəsindəki hərf mistikası mətnin əlavə məna qatlarına çıxış verən, məqsədli şəkildə yerləşdirilmiş əhəmiyyətli elementlər kimi şərh edilə bilər.

Tarixi mətnlərin özünü, onların ənənəvi dini şərhlərini və müasir tədqiqat fərziyyələrini bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. Bu səviyyələr müqayisə edilə bilər, lakin onları avtomatik olaraq eyniləşdirmək olmaz.

8. Semantikanın ekoloji ayarlanması hipotezi: Qar dənəciyi effekti

Ferdinand de Sössürün konsepsiyasından başlayaraq ənənəvi dilçilik sözün səslənməsi ilə onun ifadə etdiyi obyekt arasındakı əlaqəni əsasən şərti hesab edir. Məsələn, eyni obyekt rus dilində «дерево», ingilis dilində isə tree adlanır. Fiziki obyektin özü onun adının hansı səs birləşməsindən ibarət olmalı olduğunu müəyyən etmir.

Lakin burada daha dərin bir sual yaranır: əgər fiziki mühit insanın qavrayışına təsir edirsə və qavrayış anlayışların formalaşmasında iştirak edirsə, ətraf mühit dil mənalarının formalaşmasına da dolayı yolla təsir göstərə bilərmi?

8.1. Fiziki qanunauyğunluq və dil vasitəsilə adlandırma

Reallığın təşkilinin iki fərqli səviyyəsinə nəzər salaq.

• Fiziki struktur. Suyun molekulyar quruluşu və onun kristallaşma şəraiti qar dənəciklərinin yaranma qanunauyğunluqlarını müəyyən edir. Yerin adi şəraitində buz kristallarının simmetriyası, ilk növbədə, su molekullarının quruluşu və onların birləşmə xarakteri ilə şərtlənir.
• Dil strukturu. Ağacın fiziki xüsusiyyətləri rus dilində nə üçün «дерево», ingilis dilində isə tree sözünün işlədildiyini müəyyən etmir. Burada tarixi, mədəni və dil mexanizmləri fəaliyyət göstərir.

Beləliklə, fiziki proseslər maddi obyektlərin formalarını birbaşa məhdudlaşdıra bilər, lakin həmin obyektlərin konkret dil vasitəsilə adlandırılmasını mütləq şəkildə müəyyən etmir.

Bununla belə, fiziki mühitlə dil arasında aralıq əlaqə mövcud ola bilər. Ətraf mühit insanların hansı hadisələri müntəzəm müşahidə etdiyinə, hansı fərqləri əhəmiyyətli saydığına və hansı prosesləri daha ətraflı təsvir etdiyinə təsir göstərir. Bu xüsusiyyətlər anlayışlar sistemində, onun vasitəsilə isə dilin lüğət tərkibində əks oluna bilər.

8.2. Semantika mühit, qavrayış və dil arasındakı qarşılıqlı təsirin nəticəsi kimi

Fərz edək ki, sözün mənası təcrid olunmuş şəkildə deyil, bir neçə amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır:

• Fiziki mühit — iqlim, relyef, mövcud materiallar, təbiət hadisələri və səciyyəvi proseslər.
• Sensor qavrayış — insanın forma, hərəkət, temperatur, səs, sıxlıq və obyektlərin digər xüsusiyyətlərini fərqləndirmə üsulları.
• Bioloji təşkilatlanma — hiss orqanlarının, sinir sisteminin və informasiyanın emalı mexanizmlərinin xüsusiyyətləri.
• Praktik fəaliyyət — təbii obyektlərdən istifadə, alətlərin hazırlanması, tikinti, materialların emalı və digər təkrarlanan fəaliyyətlər.
• Dil ənənəsi — tarixən formalaşmış köklər, söz yaradıcılığı modelləri, səs formaları və hadisələri təsnifləşdirmə üsulları.

Bu halda semantikaya fiziki reallıqla insanın qavrayış sistemi arasındakı qarşılıqlı təsirin dildə möhkəmlənmiş nəticəsi kimi baxmaq olar. Bu, mühitin hər bir sözün mənasını birmənalı şəkildə müəyyən etdiyi demək deyil. Söhbət mühitin anlayışların və dil kateqoriyalarının formalaşmasına mümkün təsirindən gedir.

Bu yanaşmanı şərti olaraq semantikanın ekoloji kalibrlənməsi hipotezi adlandırmaq olar. Bu, təklif olunan tədqiqat modeli üçün işçi addır, ümumqəbul olunmuş elmi termin deyil.

8.3. Semit və slavyan köklərinin müqayisəsi

Müxtəlif dil ailələrinə aid kökləri eyni zamanda iki parametr üzrə müqayisə etmək xüsusi maraq doğurur: fonetik oxşarlıq və semantik yaxınlıq.

İlkin tədqiqat nümunələri kimi aşağıdakı müqayisələri nəzərdən keçirmək olar:

• Semit mənşəli silah və rus dilində «сила» (sila — «güc»). Təklif olunan şərhdə bu formalar güclənmə, təsirlilik və ya təsir göstərmək qabiliyyəti anlayışları əsasında müqayisə edilir. Əgər belə semantik uyğunluq istifadə kontekstləri ilə təsdiqlənərsə, onun müxtəlif mətnlərdə nə dərəcədə sabit təzahür etdiyini araşdırmaq olar.
• Semit mənşəli salawa və rus dilində «слава» (slava — «şöhrət»). Burada məqsəd bu formalar arasında yalnız zahiri fonetik oxşarlığın deyil, həm də təkrarlana bilən semantik əlaqənin olub-olmadığını yoxlamaqdır. Bunun üçün semit formasının konkret dildə və tarixi kontekstdə hansı mənanı daşıdığını müəyyənləşdirmək, sonra isə onu slavyan sözünün sənədləşdirilmiş mənaları ilə müqayisə etmək lazımdır.
• Rus dilində «вода» (voda — «su») və semit dillərində təmizlənmə anlayışını ifadə edən sözlər. Burada əks vəziyyət nəzərdə tutulur: müqayisə edilən formalar arasında aşkar fonetik oxşarlıq olmaya bilər, baxmayaraq ki, müəyyən kontekstlərdə su ilə təmizlənmə funksional baxımdan əlaqəlidir. Lakin belə əlaqə sözlərin ortaq mənşəyini və ya vahid ilkin mənaya malik olduğunu sübut etmir.

Bu nümunələr artıq müəyyən edilmiş etimoloji uyğunluqlar kimi deyil, tədqiqat sualları kimi nəzərdən keçirilməlidir. Fonetik oxşarlıq və ayrı-ayrı mənalar arasındakı yaxınlıq bir-birindən asılı olmayaraq yarana bilər. Tarixi əlaqəni müəyyən etmək üçün müntəzəm səs uyğunluqları, xronoloji məlumatlar və sənədləşdirilmiş aralıq formalar tələb olunur.

8.4. Nə üçün bəzi sözlər həm səslənmə, həm də məna baxımından oxşardır, digərləri isə yox?

Müxtəlif dillərdə səslənməsi oxşar və mənaları yaxın olan sözlər aşkar edildikdə belə bir sual yaranır: bu, təsadüfdür, ortaq mənşəyin və ya alınmanın nəticəsidir, yoxsa qavrayışın daha ümumi qanunauyğunluqlarını əks etdirir?

Bunun bir neçə mümkün izahı var:

• Ortaq mənşə. Sözlər qohum dillərdə qorunub saxlanmış vahid qədim kökdən yarana bilər.
• Alınma. Bir dil icması digər icma ilə təmas nəticəsində ondan söz götürmüş ola bilər.
• Fonetik simvolizm. Bəzi səslər insanlarda müəyyən xüsusiyyətlər və ya hisslərlə assosiasiya yarada bilər. Bu assosiasiyaların nə dərəcədə universal olduğu və konkret dildən nə qədər asılı olduğu ayrıca yoxlanılmalıdır.
• Müstəqil təsadüf. Qısa sözlər və səs birləşmələri, xüsusilə çoxsaylı dillər müqayisə edildikdə, təsadüfən üst-üstə düşə bilər.
• Təsvir edilən prosesin ümumiliyi. Müxtəlif dillər eyni prosesi fərqli sözlərlə ifadə edə, lakin oxşar konseptual strukturu saxlaya bilər.

Fonetik oxşarlığın olmaması anlayışların və ya proseslərin ümumiliyini də istisna etmir. Bu, sadəcə olaraq, əlaqənin yalnız səslənməyə əsaslanaraq müəyyən edilə bilməyəcəyi deməkdir.

8.5. Su, buz və təbii mühitlə bağlı təcrübə fərqləri

Belə bir hipotez irəli sürmək olar ki, müxtəlif təbii şəraitdə yaşayan insanlar ətraf aləmi fərqli şəkildə kateqoriyalaşdırırlar. Məsələn, qar və buzla müntəzəm təmas onların vəziyyətləri, xüsusiyyətləri və istifadəsi ilə bağlı daha təfərrüatlı anlayışlar sisteminin formalaşmasına şərait yarada bilər.

Lakin buradan belə nəticə çıxmır ki, isti bölgələrdə yaşayan xalqlar suyu prinsipcə fərqli bir maddə kimi qavrayır və ya onu mütləq başqa mənalarla əlaqələndirirlər. Su və buz eyni maddənin müxtəlif fiziki hallarıdır, onların dildə ifadə olunma üsulları isə konkret dillərin və mədəniyyətlərin tarixindən asılıdır.

Sualı daha əsaslandırılmış şəkildə belə qoymaq olar: müəyyən təbiət hadisələri ilə qarşılıqlı təmasın tezliyi həmin hadisələrin hansı xüsusiyyətlərinin dil daşıyıcıları üçün əhəmiyyətli olmasına və bu xüsusiyyətlərin leksik sistemdə necə əks olunmasına təsir göstərə bilərmi?

Bu, yoxlanıla bilən tədqiqat məsələsidir. Onu araşdırmaq üçün müxtəlif iqlim şəraitinə malik bölgələrdə danışılan dilləri müqayisə etmək, eyni zamanda yalnız coğrafiyanı deyil, təmas tarixini, təsərrüfat fəaliyyətini, dillərin qohumluğunu və mədəni xüsusiyyətləri də nəzərə almaq olar.

8.6. Fərqli obyektlər, ortaq proseslər

Burada obyekt və proses arasında prinsipial fərq ortaya çıxır.

İnsanların qarşılıqlı əlaqədə olduğu obyektlər bölgədən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər: bəzi materiallar demək olar ki, hər yerdə mövcuddur, digərlərinə isə nadir hallarda rast gəlinir; bəzi təbiət hadisələri daim müşahidə edilir, digərləri isə yalnız müəyyən şəraitdə baş verir.

Bununla yanaşı, bir çox proses ümumi fiziki qanunauyğunluqlara tabedir:

• Güclənmə təsirin intensivliyinin və ya bir sistemin digər sistemə təsir göstərmək qabiliyyətinin artması ilə bağlıdır.
• Təmizlənmə müəyyən komponentlərin kənarlaşdırılmasını, ayrılmasını və ya miqdarının azaldılmasını nəzərdə tutur.
• Yenilənmə yeni vəziyyətə keçidi və ya əvvəlki vəziyyətin başqa bir vəziyyətlə əvəz olunmasını nəzərdə tutur.
• Böyümə sistemin artmasını, inkişafını və ya strukturunun dəyişməsini nəzərdə tutur.

Bu təriflər prosesləri ümumi səviyyədə təsvir edir. Konkret dillərdə müvafiq anlayışlar tamamilə fərqli köklərlə ifadə oluna bilər. Əksinə, zahirən oxşar olan köklər fərqli prosesləri bildirə bilər.

Deməli, tədqiqat hipotezi bütün dillərin eyni proseslər üçün eyni sözlərdən istifadə etməli olduğu fikrinə əsaslanmır. Əsas fikir budur ki, proseslərin ümumiliyi aşkar fonetik oxşarlıq olmadığı hallarda belə semantik strukturların müqayisəsi üçün əsas yarada bilər.

8.7. Hipotezi necə yoxlamaq olar?

Ayrı-ayrı uyğunluqların müşahidəsindən təkrarlana bilən tədqiqata keçmək üçün yoxlama meyarlarını müəyyənləşdirmək lazımdır.

1. İlkin formaları qeydə almaq. Hər bir söz üçün dili, yazılı formanı, transliterasiyanı, tarixi tarixləndirməni və istifadə kontekstlərini göstərmək.
2. Mənaları kontekst əsasında müəyyənləşdirmək. Yalnız lüğət tərcüməsi ilə kifayətlənməmək, formanın mətnlər korpusunda hansı funksiyaları və mənaları ifadə etdiyini yoxlamaq.
3. Fonetik və semantik təhlili ayırmaq. Bir parametrin digərinə uyğunlaşdırılmasının qarşısını almaq üçün əvvəlcə səs oxşarlığını, sonra isə məna yaxınlığını müstəqil şəkildə qiymətləndirmək.
4. Etimologiyanı yoxlamaq. Müntəzəm səs uyğunluqlarının, qohum formaların, tarixi aralıq variantların və ya alınma sübutlarının olub-olmadığını müəyyənləşdirmək.
5. Müxtəlif dilləri və bölgələri müqayisə etmək. Təklif olunan uyğunluqların həqiqətən müəyyən təbii və mədəni şəraitdə daha tez-tez rast gəlinib-gəlinmədiyini yoxlamaq.
6. Alternativ izahları nəzərə almaq. Müşahidə edilən nəticələri təsadüfi uyğunluqların tezliyi, sözlərin ortaq mənşəyi və dil dəyişikliklərinin digər məlum mexanizmləri ilə müqayisə etmək.
7. Təkrarlana bilməni təmin etmək. Digər tədqiqatçıların təhlili təkrarlaya bilməsi üçün seçim meyarlarını, ilkin formaları, korpus nümunələrini və təsnifat qaydalarını dərc etmək.

Nəticə: fiziki mühitlə dil arasında semantika

Semantikanın ekoloji kalibrlənməsi hipotezi dil vahidlərinin mənalarının yalnız mədəni razılaşmaların və dilin tarixi inkişafının deyil, həm də insanın fiziki mühitlə qarşılıqlı əlaqəsinin xüsusiyyətlərinin təsiri altında formalaşa biləcəyini irəli sürür.

Bu modeldə bir-biri ilə əlaqəli üç səviyyəni fərqləndirmək olar:

• Fiziki səviyyə: maddənin xüsusiyyətləri və təbii proseslərin qanunauyğunluqları.
• Koqnitiv səviyyə: insanın bu prosesləri qavraması, təsnifləşdirməsi və mənalandırması.
• Dil səviyyəsi: anlayışların sözlərdə, köklərdə, qrammatik konstruksiyalarda və semantik əlaqələrdə möhkəmlənməsi.

Bu model hər bir sözün səslənməsinin onun ifadə etdiyi obyektin fiziki təbiəti ilə birbaşa müəyyən olunduğunu sübut etmir. O, daha konkret bir sual qoyur: insanın ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi dil mənalarının və onlar arasındakı münasibətlərin formalaşmasına sistemli şəkildə təsir göstərə bilərmi?

Əgər belə bir asılılıq mövcuddursa, onun təzahürləri yalnız ayrı-ayrı nümunələrdə deyil, korpus məlumatları və müqayisəli təhlillə təsdiqlənən təkrarlanan qanunauyğunluqlarda da aşkar edilməlidir.

Beləliklə, məqsəd yalnız ayrı-ayrı sözlərin mənşəyini deyil, həm də fiziki prosesləri, insan qavrayışını və dilin semantik təşkilini birləşdirə biləcək ümumi prinsipləri araşdırmaqdır.